Khi phát hiện một cây nghi là loài quý hiếm mọc tự nhiên, việc nên làm là giữ nguyên cây, ghi lại hiện trạng và báo cho cơ quan kiểm lâm, vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn gần nhất; không đào, không chặt, không rao bán. Cây mọc tự nhiên trong rừng tự nhiên thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện, nên người phát hiện không trở thành chủ của cây. Cây mọc tự nhiên trên đất vườn, đất nương rẫy của hộ gia đình thì phức tạp hơn, nhưng nếu loài thuộc danh mục bảo vệ, mọi việc khai thác, mua bán vẫn bị ràng buộc bởi quy định về thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.
Nhiều phát hiện thực vật có giá trị ở Việt Nam bắt đầu từ người dân địa phương: người đi rẫy thấy một loài lan lạ, người lấy củi gặp một cây lá kim chưa ai biết, người hái thuốc chỉ đường cho nhà khoa học. Cũng có không ít trường hợp cây quý biến mất chỉ vài tuần sau khi tin tức lan ra. Bài này giải thích cây thuộc về ai theo từng loại đất, những việc nên và không nên làm, và vì sao cách báo tin quan trọng không kém việc báo cho ai. Đây là nguyên lý chung, không phải tư vấn pháp lý cho từng vụ việc.
Cây thuộc về ai: phụ thuộc vào nơi cây mọc
Luật Lâm nghiệp 2017 phân biệt sở hữu rừng tự nhiên và rừng trồng, còn pháp luật đất đai quy định quyền của người sử dụng đất. Bảng dưới tóm tắt nguyên tắc chung theo từng loại nơi mọc; mỗi vụ việc cụ thể còn tuỳ giấy tờ đất và loài cây.
| Nơi cây mọc | Nguyên tắc chung | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Rừng đặc dụng (vườn quốc gia, khu bảo tồn) | Thuộc sở hữu toàn dân, do ban quản lý khu rừng quản lý | Mọi hoạt động khai thác bị cấm hoặc hạn chế rất chặt theo quy chế khu rừng |
| Rừng tự nhiên được giao cho cộng đồng, hộ gia đình | Rừng tự nhiên vẫn thuộc sở hữu toàn dân; người được giao có quyền và nghĩa vụ theo quyết định giao rừng | Không được khai thác loài thuộc danh mục bảo vệ trái quy định |
| Đất nương rẫy giáp rừng | Phụ thuộc vào việc đất đã được giao, cấp giấy hay chưa và cây có phải do người dân trồng không | Cây mọc tự nhiên của loài nguy cấp vẫn chịu chế độ bảo vệ loài |
| Đất vườn, đất ở có giấy chứng nhận | Người sử dụng đất có quyền với cây trồng; cây tự mọc là trường hợp cần xác định | Loài thuộc danh mục bảo vệ vẫn phải có hồ sơ khi khai thác, mua bán |
| Đất công, ven đường, sân đình | Thuộc quản lý của chính quyền, cộng đồng theo quy chế tài sản chung | Không cá nhân nào tự quyết định chặt, bán |
Điểm cốt lõi: quyền với đất không tự động là quyền làm mọi thứ với một loài được bảo vệ. Ngay cả khi cây nằm trọn trong vườn nhà, việc đào bán một cây hoang dã của loài nhóm IA vẫn có thể bị coi là khai thác trái phép mẫu vật tự nhiên.
Những việc nên làm ngay khi phát hiện
Các bước dưới đây áp dụng cho cả cây gỗ lớn, cây thuốc, cây lan hay một loài bạn không biết tên nhưng thấy lạ.
- Để nguyên cây. Không đào thử rễ, không bẻ cành mang về, không hái hết hoa quả để "làm mẫu".
- Chụp ảnh nhiều góc: toàn cây, lá cả hai mặt, vỏ thân, hoa, quả nếu có; đặt một vật quen thuộc bên cạnh để biết kích thước.
- Ghi vị trí cho riêng mình, mô tả đường đi, độ cao, môi trường xung quanh như núi đá, ven suối, dưới tán rừng già.
- Báo cho hạt kiểm lâm phụ trách địa bàn, ban quản lý vườn quốc gia hoặc khu bảo tồn gần nhất, hoặc Uỷ ban nhân dân xã để được chuyển tới đúng nơi.
- Nếu có liên hệ với nhà khoa học, trường đại học, viện nghiên cứu, gửi ảnh để nhờ định danh sơ bộ.
- Chờ hướng dẫn trước khi làm bất cứ điều gì với cây, kể cả khi đất của bạn đang cần dọn để canh tác.
Nếu cây nằm trên đất bạn đang canh tác và việc giữ cây ảnh hưởng tới sản xuất, hãy nói rõ điều đó với cơ quan quản lý. Ở nhiều nơi, các chương trình bảo tồn có cơ chế hỗ trợ người giữ cây, khoanh vùng nhỏ quanh cây, hoặc thu hạt, hom để nhân giống thay vì bắt người dân chịu thiệt một mình.
Vì sao không nên đăng vị trí cây lên mạng
Thói quen đăng ảnh "cây lạ mới gặp" lên mạng xã hội kèm vị trí là một trong những nguyên nhân khiến cây quý biến mất nhanh. Với lan hài, lan kim tuyến hay các loài cây thuốc có giá, chỉ cần vài ngày là có người tìm tới. Giới khoa học từ lâu đã có quy ước không công bố toạ độ chính xác của các quần thể nhạy cảm, chỉ mô tả ở mức vùng.
Bạn vẫn có thể chia sẻ niềm vui phát hiện, nhưng nên bỏ thông tin vị trí khỏi ảnh, không nêu tên khe suối, đỉnh núi, thôn bản cụ thể, và chỉ gửi vị trí trực tiếp cho cơ quan quản lý hoặc nhà khoa học bạn tin tưởng. Nhiều ứng dụng điện thoại tự gắn toạ độ vào ảnh; hãy tắt chức năng này trước khi đăng.
Cũng cần dè dặt với những người lạ chủ động liên hệ hỏi mua, hỏi chỗ, hứa hẹn "giúp định giá". Một cây hoang dã của loài được bảo vệ không có giá thị trường hợp pháp. Bất kỳ ai đặt giá cho nó đều đang đề nghị một giao dịch trái phép.
Những việc không nên làm, dù với ý tốt
Đào cây mang về vườn nhà "để giữ". Cây hoang dã của loài chậm lớn, rễ sâu, thường chết khi chuyển chỗ. Ngay cả khi sống, việc đào đã là hành vi khai thác mẫu vật tự nhiên, và cây trong vườn nhà không còn đóng góp gì cho quần thể ngoài tự nhiên.
Rào kín, đổ bê tông quanh gốc để bảo vệ. Thay đổi môi trường quanh cây, nhất là vùng rễ, có thể giết cây. Mọi biện pháp bảo vệ tại chỗ nên có ý kiến của người có chuyên môn.
Thu hết hạt, hái hết hoa mang đi gieo. Lấy quá nhiều hạt làm quần thể mất khả năng tự tái sinh. Việc thu hạt nhân giống loài bảo vệ cần giấy phép và kỹ thuật phù hợp.
Bán cho người hỏi mua với lý do "nếu mình không bán thì người khác cũng lấy". Đây là lý lẽ dẫn tới nhiều vụ việc bị xử lý. Người bán, người mua, người vận chuyển đều có thể phải chịu trách nhiệm.
Tự chặt cây vì sợ bị "thu hồi đất". Lo ngại này có thật ở một số nơi, nhưng chặt cây của loài được bảo vệ là vi phạm. Nên hỏi rõ cơ quan quản lý về quyền lợi của mình trước khi hành động.
Khi phát hiện có thể là loài mới cho khoa học
Việt Nam vẫn thường xuyên có loài thực vật mới được mô tả, nhiều nhất ở họ Lan, họ Gừng, họ Thu hải đường và các nhóm cây thân thảo trên núi đá vôi. Một số loài mới được phát hiện lần đầu nhờ ảnh chụp của người dân, người đi rừng, nhóm yêu thiên nhiên gửi cho nhà thực vật học.
Quy trình công bố loài mới đòi hỏi mẫu tiêu bản, so sánh với các loài gần, mô tả chi tiết và công bố trên tạp chí khoa học có phản biện. Việc thu mẫu tiêu bản phải do người có chuyên môn thực hiện và có phép nếu ở khu bảo tồn. Người phát hiện ban đầu thường được ghi nhận trong bài công bố, đôi khi loài được đặt tên theo địa danh nơi tìm thấy.
Nếu bạn tin mình đã gặp một loài lạ, cách tốt nhất là liên hệ một viện nghiên cứu hoặc trường đại học có bộ môn thực vật, gửi ảnh và mô tả. Đừng tự thu mẫu nhiều, đừng bán mẫu cho người sưu tầm. Một loài vừa được mô tả với quần thể nhỏ có thể rơi ngay vào tình trạng nguy cấp vì chính sự chú ý mà nó nhận được.
Quyền lợi của người phát hiện và người giữ cây
Người phát hiện cây quý không có quyền sở hữu cây hoang dã, nhưng không có nghĩa là không được gì. Ở nhiều vườn quốc gia, khu bảo tồn, người dân địa phương báo tin hoặc tham gia giữ cây được ghi nhận, khen thưởng, có khi được tham gia các tổ bảo vệ rừng, nhận khoán bảo vệ, hưởng chi trả dịch vụ môi trường rừng.
Với cây mọc trên đất của hộ gia đình, một số chương trình bảo tồn ký thoả thuận với chủ đất để giữ cây, hỗ trợ một phần chi phí, hướng dẫn nhân giống. Những thoả thuận này tuỳ địa phương và tuỳ dự án, không phải quyền đương nhiên. Khi làm việc với cơ quan quản lý, hãy hỏi thẳng về khả năng hỗ trợ và đề nghị ghi nhận bằng văn bản.
Về lâu dài, người giữ được cây quý hoang dã trên đất mình là người giữ một phần di sản thiên nhiên của vùng. Câu chuyện của những làng giữ được cây quý thường có chung một điểm: người dân hiểu rằng cây còn đứng đó có giá trị lâu hơn rất nhiều so với một lần bán.
Khi đất có cây quý nằm trong diện thu hồi, giải phóng mặt bằng
Một tình huống ngày càng hay gặp là đất có cây quý mọc tự nhiên nằm trong khu vực dự án, làm đường, làm hồ chứa. Lúc đó người dân lo cây sẽ bị chặt bỏ, chủ đầu tư lo tiến độ, còn cây thì không có ai đứng ra nói thay. Cách làm đúng là báo cho chính quyền và cơ quan kiểm lâm càng sớm càng tốt, ngay trong giai đoạn kiểm đếm, để cây được ghi nhận trong biên bản.
Khi loài thuộc danh mục bảo vệ, chủ dự án có nghĩa vụ phối hợp với cơ quan quản lý tìm phương án: điều chỉnh thiết kế để giữ cây tại chỗ, di dời cây về vườn thực vật hoặc khu bảo tồn theo phương án kỹ thuật, hoặc thu hạt, hom để nhân giống trước khi giải phóng mặt bằng. Việc bồi thường cây trên đất thu hồi theo pháp luật đất đai là chuyện khác, và cây hoang dã của loài được bảo vệ không thể "bán trước" cho thương lái để lấy tiền.
Người dân trong vùng dự án nên giữ ảnh, biên bản kiểm đếm, và nếu thấy cây quý bị xử lý không đúng, có thể kiến nghị bằng văn bản tới chính quyền xã, cơ quan kiểm lâm hoặc cơ quan quản lý môi trường của tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Cây quý mọc tự nhiên trong vườn nhà có phải của nhà mình không?
Người sử dụng đất có quyền với cây trên đất ở mức nhất định, nhưng nếu đó là loài thuộc danh mục bảo vệ thì việc khai thác, mua bán vẫn bị ràng buộc bởi quy định về thực vật nguy cấp, quý, hiếm. Nên báo cơ quan kiểm lâm để được hướng dẫn cụ thể trước khi làm bất cứ điều gì.
Báo cho kiểm lâm thì có bị mất đất không?
Việc báo tin không làm thay đổi quyền sử dụng đất của bạn. Cơ quan quản lý có thể đề nghị bảo vệ cây tại chỗ và bàn với chủ đất về cách giữ cây. Nếu có ảnh hưởng tới canh tác, bạn có quyền đề nghị được hỗ trợ hoặc giải pháp phù hợp.
Làm sao biết cây mình gặp có phải loài quý hiếm không?
Chụp ảnh rõ lá, hoa, quả, vỏ thân và gửi cho nhà khoa học, vườn quốc gia hoặc cơ quan kiểm lâm nhờ định danh. Không nên tự kết luận từ ảnh trên mạng, vì nhiều loài phổ biến trông rất giống loài quý hiếm, và ngược lại.
Có được lấy hạt của cây quý hoang dã về gieo không?
Với loài thuộc danh mục bảo vệ, việc thu hạt từ cây hoang dã là khai thác mẫu vật tự nhiên và cần được phép. Nếu muốn góp phần nhân giống, hãy liên hệ cơ quan quản lý để tham gia các chương trình thu hạt có kiểm soát.
Có người lạ đến hỏi mua cây quý mọc trên đất nhà thì nên làm gì?
Không nên bán và không nên tiết lộ thêm thông tin về cây. Nếu người hỏi mua có dấu hiệu săn tìm cây quý, hãy báo cho cơ quan kiểm lâm hoặc công an xã. Cây hoang dã của loài được bảo vệ không có giao dịch hợp pháp theo kiểu mua bán tự do.
Phát hiện cây quý trong rừng khi đi chơi, đi leo núi thì báo ở đâu?
Báo cho ban quản lý khu rừng nếu đang ở vườn quốc gia, khu bảo tồn, hoặc hạt kiểm lâm địa phương. Gửi kèm ảnh và mô tả vị trí trực tiếp cho họ, không đăng toạ độ lên mạng xã hội để tránh thu hút người săn cây.