Các phép thử gỗ dân gian như thả gỗ vào nước, đốt xem khói và tro, ngửi mùi khi gọt, nhỏ cồn hay ngâm nước xem ra màu đều đo một tính chất có thật của gỗ: khối lượng riêng, thành phần chất chiết, tinh dầu, chất màu. Vì vậy chúng loại được những trường hợp giả thô như gỗ thường nhẹ bị gọi là gỗ quý nặng. Nhưng không phép thử nào trong số đó xác định được loài, và càng không phân biệt được các loài gỗ quý cùng chi như sưa với trắc.
Bài này lần lượt giải thích cơ sở khoa học của từng phép thử, điều nó thực sự cho biết, cách nó có thể đánh lừa, và vì sao giới giám định gỗ coi chúng là dấu hiệu phụ trợ chứ không phải bằng chứng. Mục đích không phải dạy cách thử gỗ khi đi mua, mà để bạn hiểu giới hạn của những lời quả quyết kiểu "gỗ thật phải chìm" hay "đốt lên khói trắng là sưa".
Thả vào nước: phép thử khối lượng riêng
Một khối gỗ chìm hay nổi tuỳ khối lượng riêng của nó lớn hơn hay nhỏ hơn nước, tức khoảng một gam trên một centimet khối. Phần lớn gỗ nổi; một số ít gỗ rất nặng chìm khi khô. Nhiều loài gỗ quý nhóm I, II của Việt Nam thuộc loại nặng, nên người ta hình thành niềm tin "gỗ quý thì chìm".
Phép thử này có ba điểm yếu. Thứ nhất, khối lượng riêng của một loài dao động khá rộng tuỳ cây, tuỳ vị trí trong thân, gỗ lõi hay gỗ giác, gỗ mọc nhanh hay chậm; cùng một loài có mẫu chìm, có mẫu lơ lửng. Thứ hai, độ ẩm làm thay đổi kết quả: gỗ tươi chứa nhiều nước nên nặng hơn hẳn gỗ khô, và một mẩu gỗ nhỏ ngâm lâu sẽ thấm nước rồi chìm. Thứ ba, nhiều loài gỗ khác nhau, kể cả gỗ nhập khẩu giá trị thấp hơn, cũng có khối lượng riêng gần bằng hoặc lớn hơn nước.
Kết luận: một khối gỗ khô nổi lềnh bềnh thì khó là loài gỗ nặng mà người bán gọi tên; nhưng một khối gỗ chìm không chứng minh được nó là loài nào. Muốn so sánh nghiêm túc, người ta đo khối lượng riêng ở độ ẩm chuẩn trong phòng thí nghiệm, chứ không thả vào xô nước.
Đốt gỗ: khói, mùi, tro và vì sao đây là phép thử tệ nhất
Cơ sở. Khi cháy, chất chiết trong gỗ (nhựa, tinh dầu, tannin, chất màu) bay hơi và phân huỷ, tạo mùi và màu khói riêng; khoáng chất trong gỗ để lại tro. Vì thế khói và tro của các loài có khác nhau thật.
Đốt cho biết gì. Gỗ nhiều nhựa cháy khói đen, mùi nhựa; gỗ nhiều tinh dầu cháy có mùi thơm đặc trưng. Một số tài liệu giám định gỗ quốc tế có ghi nhận màu tro và hình dạng than của mảnh gỗ que đốt như một đặc điểm phụ.
Vì sao không phân biệt được loài. Các lời đồn kiểu "sưa đốt khói trắng, tro trắng" không có công bố khoa học nào xác nhận là dấu hiệu riêng của loài. Gỗ khác loài, thậm chí gỗ đã ngâm tẩm, phủ hoá chất, có thể cho khói và tro tương tự. Kết quả còn phụ thuộc độ ẩm, kích thước mẩu, cách châm lửa.
Phép thử phá huỷ. Đốt là làm hỏng mẫu, không thể lặp lại trên cùng một chỗ, và trên đồ gỗ thành phẩm thì để lại vết cháy. Nó còn gây nguy cơ cháy, nhất là trong nhà, xưởng gỗ nhiều bụi. Giám định chuyên nghiệp hầu như không dùng đốt làm căn cứ.
Ngửi: dấu hiệu thật, nhưng chủ quan
Mùi là một trong những dấu hiệu được ghi nhận chính thức trong danh mục đặc điểm nhận biết gỗ của IAWA. Nhiều gỗ có mùi rất đặc trưng khi vừa gọt hoặc khi được làm ấm: gỗ họ Re mùi long não, pơ mu và hoàng đàn thơm dịu kiểu tinh dầu, trắc và một số loài Dalbergia có mùi chua hắc đặc biệt khi cưa, gỗ dầu có mùi nhựa dầu. Người thợ lâu năm nhận ra nhiều loại gỗ chỉ bằng mũi.
Vấn đề là mùi rất khó mô tả và so sánh khách quan. Cùng một mẫu, hai người tả hai kiểu; mùi phai dần theo thời gian, bề mặt cũ hầu như không còn mùi, phải gọt lớp mới mới ngửi được. Mùi cũng có thể bị thêm vào: gỗ ngâm tinh dầu, phun hương liệu để giả mùi gỗ thơm là chuyện đã được báo chí nêu với cả gỗ lẫn đồ mỹ nghệ.
Vì vậy mùi giúp bạn đặt nghi vấn khi một khối "gỗ thơm" hoàn toàn không mùi ở mặt cắt mới, hoặc ngược lại có mùi hương liệu nồng nặc chỉ ở bề mặt. Nhưng không thể dùng mùi để tách loài, và tuyệt đối không thử bằng cách nếm.
Nhỏ cồn, ngâm nước, chiếu đèn tia cực tím
Nhóm phép thử này dựa vào chất chiết hoà tan trong nước hoặc cồn. Chúng có cơ sở thật và một số được dùng trong giám định như dấu hiệu phụ, nhưng cách người ta áp dụng ngoài đời thường thiếu kiểm soát.
| Phép thử | Đo cái gì | Giới hạn |
|---|---|---|
| Ngâm vụn gỗ vào nước, xem màu nước | Chất màu và tannin tan trong nước | Nhiều loài ra màu giống nhau; gỗ nhuộm cũng ra màu; nồng độ phụ thuộc lượng vụn và thời gian |
| Nhỏ cồn lên mặt gỗ hoặc ngâm vụn trong cồn | Chất chiết tan trong cồn; phát hiện lớp màu nhuộm hoặc sơn bề mặt | Cho biết bề mặt có bị phủ màu hay không, không cho biết loài |
| Chiếu đèn tia cực tím lên mặt gỗ hoặc dịch ngâm | Huỳnh quang của chất chiết | Là đặc điểm có trong danh mục IAWA, nhưng cần đèn đúng bước sóng, mẫu đối chứng và kinh nghiệm; nhiều loài cùng phát hoặc cùng không phát |
| Thử bọt khi lắc dịch ngâm | Saponin trong gỗ | Ít loài có, kết quả khó đọc, chỉ dùng như dấu hiệu bổ sung trong khoá nhận biết |
Điểm chung của nhóm này là chúng loại trừ tốt hơn khẳng định. Thấy màu trôi ra từ bề mặt khi lau cồn là lý do để nghi lớp màu; thấy phản ứng giống mô tả thì cũng chỉ là "phù hợp với", không phải "chính là".
Gõ nghe tiếng, sờ thấy mát, nhìn vân: các phép thử bằng giác quan khác
Gõ nghe tiếng. Gỗ nặng, đặc thường cho tiếng gõ đanh, trong; gỗ nhẹ, xốp cho tiếng đục. Âm thanh phản ánh khối lượng riêng và độ cứng, tức cùng một thông tin với phép thả nước, nhưng còn phụ thuộc hình dạng, kích thước khối gỗ, mộng ghép và cả bàn tay người gõ.
Sờ thấy mát, trơn, nặng tay. Gỗ đặc dẫn nhiệt tốt hơn gỗ xốp nên chạm vào có cảm giác mát hơn; gỗ nhiều dầu có cảm giác trơn, sáp. Đây là cảm nhận có cơ sở vật lý nhưng rất chủ quan, và lớp vecni, sáp đánh bóng làm mọi bề mặt gỗ đều trơn mát như nhau.
Nhìn vân và màu bề mặt. Đây là phép thử được dùng nhiều nhất và cũng dễ sai nhất. Vân phụ thuộc cách xẻ (xẻ tiếp tuyến cho vân núi, xẻ xuyên tâm cho vân sọc thẳng), màu phụ thuộc thời gian để ngoài không khí và lớp hoàn thiện. Hai tấm gỗ cùng loài có thể trông khác hẳn, hai loài khác nhau có thể trông giống hệt.
Cân trên tay. So hai khối cùng kích thước bằng tay cho cảm nhận khá tốt về nặng nhẹ, nhưng vẫn chỉ là khối lượng riêng, chịu ảnh hưởng của độ ẩm như phép thả nước.
Từ phép thử dân gian đến phép đo chuẩn
Hầu hết phép thử dân gian có một "người anh em" chuẩn hoá trong khoa học gỗ. Điểm khác là phép đo chuẩn kiểm soát điều kiện, có mẫu đối chứng và có cơ sở dữ liệu để so sánh.
| Phép thử dân gian | Phép đo chuẩn tương ứng | Thứ phép đo chuẩn thêm vào |
|---|---|---|
| Thả nước, cân tay | Đo khối lượng riêng ở độ ẩm quy định | Độ ẩm chuẩn, mẫu kích thước chuẩn, so với số liệu đã công bố của loài |
| Ngửi | Phân tích thành phần tinh dầu, chất bay hơi bằng sắc ký | Danh sách hợp chất cụ thể thay cho cảm nhận |
| Ngâm nước, lau cồn | Phân tích dịch chiết, đo huỳnh quang theo quy trình | Bước sóng, dung môi, thời gian chiết thống nhất |
| Nhìn vân | Giải phẫu gỗ bằng kính lúp và kính hiển vi | Đặc điểm cấu tạo ổn định của loài thay cho màu và vân bề mặt |
Nhìn bảng có thể thấy phép thử dân gian không sai về hướng, chỉ thiếu kiểm soát và thiếu đối chứng. Đó là khoảng cách giữa một cảm nhận và một kết luận.
Vì sao các phép thử không thể chỉ ra loài gỗ quý
Mọi phép thử dân gian đều đo một tính chất liên tục như nặng nhẹ, thơm ít thơm nhiều, màu đậm màu nhạt. Các loài gỗ không tách nhau gọn trên những thang liên tục ấy; chúng chồng lấn. Một loài gỗ quý và một loài gỗ thường có thể cùng khối lượng riêng, cùng màu nước ngâm, cùng có huỳnh quang. Các loài cùng chi như các loài Dalbergia thì chồng lấn gần như hoàn toàn.
Trong khi đó, đặc điểm phân biệt loài thật sự nằm ở cấu tạo giải phẫu (cách sắp xếp tế bào) và ở hồ sơ hoá học, di truyền chi tiết. Đó là những thứ chỉ đọc được qua kính lúp với người đã được huấn luyện, qua kính hiển vi trên lát cắt mỏng, hay qua thiết bị phân tích. Bài về đọc mặt cắt gỗ bằng kính lúp trên trang trình bày cấp độ đầu tiên của cách tiếp cận ấy.
Thêm một lý do thực tế: những phép thử nổi tiếng thì người làm giả cũng biết. Gỗ được chọn đúng loại nặng, được ngâm màu, được tẩm hương chính là để vượt qua những phép thử mà người mua hay làm.
Dùng phép thử dân gian cho đúng chỗ
Không cần vứt bỏ những phép thử này; chỉ cần đặt chúng đúng vai trò. Một vài nguyên tắc giúp bạn khỏi bị chính phép thử đánh lừa:
- Coi mỗi phép thử là một câu hỏi loại trừ: nó có thể bác bỏ một lời giới thiệu, không thể chứng minh lời giới thiệu đó đúng.
- Luôn thử song song với một mẫu đối chứng đã biết chắc tên, cùng kích thước, cùng độ ẩm; không có đối chứng thì kết quả gần như vô nghĩa.
- Ưu tiên phép thử không phá huỷ (nhìn mặt cắt, ngửi mặt gọt mới, lau cồn ở chỗ khuất) hơn phép thử phá huỷ như đốt.
- Không thử trên đồ của người khác, đồ cổ, hiện vật di tích khi chưa được phép.
- Ghi rõ điều kiện thử: kích thước mẫu, thời gian ngâm, nguồn sáng, để người khác lặp lại được.
- Khi giá trị pháp lý hoặc tài sản lớn phụ thuộc vào tên loài, chuyển sang giám định ở cơ quan chuyên môn thay vì thử thêm.
Nhìn như vậy, phép thử dân gian là công cụ của người tò mò cẩn thận, không phải công cụ phán quyết. Muốn chắc một khối gỗ là loài nào, phải giám định ở cơ quan chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ quý có phải lúc nào cũng chìm trong nước không?
Không. Nhiều loài gỗ quý nặng nên chìm khi khô, nhưng có loài gỗ quý nhẹ như pơ mu, bách thì nổi. Ngược lại, một số gỗ giá trị thấp hơn cũng chìm. Phép thử chỉ đo khối lượng riêng, không chỉ ra loài.
Đốt gỗ thấy khói trắng, tro trắng có chứng minh là gỗ sưa không?
Không có cơ sở khoa học cho thấy đó là dấu hiệu riêng của sưa. Màu khói và tro phụ thuộc chất chiết, khoáng chất, độ ẩm và cách đốt, nhiều loài cho kết quả giống nhau. Đốt còn làm hỏng mẫu và có nguy cơ cháy.
Lau cồn thấy gỗ ra màu có phải là gỗ nhuộm không?
Có thể, nhưng không chắc. Một số gỗ tự nhiên có chất chiết tan trong cồn và cũng làm khăn đổi màu nhẹ. Nếu màu ra đậm, chỉ ở bề mặt, còn lớp gỗ bên dưới nhạt hẳn thì khả năng nhuộm hoặc phủ màu cao hơn.
Đèn tia cực tím có giúp nhận biết gỗ không?
Huỳnh quang là một đặc điểm được ghi trong danh mục nhận biết gỗ quốc tế và giúp tách một số nhóm. Nhưng cần đèn đúng loại, mẫu đối chứng và kinh nghiệm đọc; nhiều loài cùng phát sáng hoặc cùng không phát sáng, nên không dùng một mình được.
Ngửi mùi có phân biệt được gỗ trắc với các loại gỗ khác không?
Mùi trắc khi cưa rất đặc trưng với người quen nghề, nhưng các loài Dalbergia khác có mùi gần giống, và mùi có thể bị giả bằng hương liệu. Ngửi giúp đặt nghi vấn, không đủ để kết luận loài.
Có phép thử tại nhà nào phân biệt được gỗ sưa với gỗ trắc không?
Không có. Hai loài cùng chi, khối lượng riêng, màu, mùi và cấu tạo gần nhau. Phân biệt chắc chắn cần giám định giải phẫu kết hợp phân tích hoá học hoặc di truyền ở phòng thí nghiệm.