Loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ: danh mục theo Luật Đa dạng sinh học

Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ là danh mục lập theo Luật Đa dạng sinh học 2008, quy định chi tiết ở Nghị định 160/2013/NĐ-CP và được sửa đổi bởi Nghị định 64/2019/NĐ-CP. Đây là danh mục hẹp nhất và ngặt nhất: chỉ gồm những loài vừa nguy cấp vừa có giá trị đặc biệt, quần thể còn rất nhỏ. Nó tồn tại song song với nhóm IA, IIA của pháp luật lâm nghiệp, và một loài cây có thể nằm trong cả hai.

Người làm vườn, làm nghề gỗ hay dược liệu thường chỉ nghe tới nhóm IA, IIA mà ít biết tới danh mục ưu tiên bảo vệ. Nhưng khi một loài thuộc danh mục này, mọi hoạt động như khai thác, nuôi trồng, trao đổi, vận chuyển đều đi qua những thủ tục riêng, chặt hơn. Bài này giải thích danh mục ra đời từ đâu, khác nhóm IA thế nào, làm sao biết một loài có trong danh mục, và những điều cần lưu ý khi cây quý của bạn rơi vào trường hợp đó. Bài nêu nguyên lý, không thay ý kiến của luật sư hay cơ quan quản lý; văn bản có thể đã được sửa đổi sau thời điểm viết.

Hai luật, hai danh mục: chuyện bắt đầu từ đâu

Ở Việt Nam, thực vật hoang dã được bảo vệ bởi hai hệ thống pháp luật đan vào nhau. Hệ thứ nhất là pháp luật lâm nghiệp, trước là Luật Bảo vệ và Phát triển rừng, nay là Luật Lâm nghiệp 2017, nhìn cây như một phần của rừng và lâm sản. Hệ thứ hai là pháp luật đa dạng sinh học, với Luật Đa dạng sinh học số 20/2008/QH12, nhìn loài như một đơn vị của sự sống cần giữ lại, bất kể nó mọc trong rừng, trên núi đá, trong đầm lầy hay ở vùng biển.

Mỗi hệ có danh mục riêng. Luật Lâm nghiệp có Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm với nhóm IA, IIA, IB, IIB. Luật Đa dạng sinh học có Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ. Danh mục sau ít loài hơn nhiều, vì tiêu chí để vào được chặt hơn: loài phải có số lượng cá thể còn ít hoặc đang bị đe doạ tuyệt chủng, đồng thời có giá trị đặc biệt về khoa học, y tế, kinh tế, sinh thái, cảnh quan, môi trường hoặc văn hoá, lịch sử.

Nghị định 160/2013/NĐ-CP quy định tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc danh mục. Năm 2019, Nghị định 64/2019/NĐ-CP sửa đổi điều khoản về danh mục, cập nhật thành phần loài. Như mọi danh mục, thành phần có thể được điều chỉnh tiếp, nên trước khi làm việc cụ thể cần tra văn bản đang có hiệu lực.

So sánh danh mục ưu tiên bảo vệ với nhóm IA, IIA

Hai danh mục có mục tiêu gần nhau nhưng khác ở phạm vi, tiêu chí và cơ quan chủ trì. Bảng dưới diễn đạt lại để dễ so; khi cần dẫn chính xác, hãy đọc văn bản gốc.

Điểm cần nắm: danh mục ưu tiên bảo vệ không thay thế danh mục lâm nghiệp. Một loài nằm ở cả hai danh mục sẽ không được "chọn" chế độ nhẹ hơn. Theo cách các văn bản hướng dẫn phân định, khi một loài vừa thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ vừa thuộc danh mục lâm nghiệp thì việc quản lý thực hiện theo pháp luật về đa dạng sinh học, tức là theo chế độ chặt hơn. Câu chữ cụ thể nên kiểm trong điều khoản về phạm vi áp dụng của Nghị định 06/2019.

Tiêu chí để một loài cây vào danh mục

Danh mục ưu tiên bảo vệ không lập theo cảm tính. Một loài được đề xuất cần có hồ sơ khoa học: phân bố đã biết, kích thước quần thể ước tính, xu hướng suy giảm, mối đe doạ chính, giá trị của loài. Hồ sơ này thường do các viện nghiên cứu, trường đại học, vườn quốc gia chuẩn bị, rồi qua thẩm định trước khi được đưa vào văn bản.

Với thực vật, những loài lọt vào danh mục thường có chung vài đặc điểm. Thứ nhất, phân bố cực hẹp, đôi khi chỉ biết ở một vài dãy núi hoặc một vài điểm trên núi đá vôi. Thứ hai, sinh sản chậm: hạt khó nảy mầm, cây non cần nhiều năm dưới tán mới lớn được, hoặc cây chỉ ra hoa kết quả sau thời gian dài. Thứ ba, chịu áp lực khai thác trực tiếp vì gỗ, vì dược liệu hay vì làm cảnh. Một loài có đủ ba điều này có thể biến mất khỏi tự nhiên chỉ trong vài chục năm.

Ngược lại, có những loài rất quý về gỗ nhưng không vào danh mục ưu tiên bảo vệ vì vẫn còn trồng được nhiều, hoặc phân bố rộng ở các nước lân cận. Giá trị thương mại cao không đồng nghĩa với được ưu tiên bảo vệ.

Chế độ quản lý khi loài thuộc danh mục ưu tiên bảo vệ

Khai thác từ tự nhiên rất hạn chế. Việc lấy mẫu vật từ tự nhiên chỉ được thực hiện cho mục đích như nghiên cứu khoa học, nhân giống để bảo tồn, hợp tác quốc tế, và phải có giấy phép của cơ quan có thẩm quyền. Mục đích thương mại với mẫu vật lấy từ tự nhiên không được đặt ra.

Nuôi, trồng phải đăng ký. Cơ sở nuôi trồng loài trong danh mục phải đăng ký và chịu sự theo dõi. Nguồn giống ban đầu phải hợp pháp, được ghi chép rõ.

Trao đổi, mua bán, tặng cho, vận chuyển có thủ tục riêng. Mẫu vật không được tự do lưu thông như hàng hoá thông thường. Mỗi lần chuyển giao cần hồ sơ chứng minh nguồn gốc và, tuỳ hoạt động, văn bản chấp thuận.

Báo cáo, cập nhật thông tin. Cơ sở bảo tồn, cơ sở nuôi trồng có nghĩa vụ báo cáo tình trạng loài, số lượng cá thể, biến động. Thông tin này là đầu vào cho việc điều chỉnh danh mục về sau.

Xử lý mẫu vật tịch thu. Mẫu vật bị thu giữ không bán đấu giá ra thị trường như hàng hoá khác mà ưu tiên chuyển cho cơ sở bảo tồn, cứu hộ hoặc nghiên cứu.

Tra danh mục cho một loài cụ thể

Cách làm giống như khi tra nhóm IA, IIA: bắt đầu từ tên khoa học, không phải tên gọi địa phương. Danh mục ưu tiên bảo vệ in theo tên khoa học, kèm tên Việt phổ biến. Nếu loài đã đổi tên trong phân loại học mới, bạn cần thử cả tên cũ.

Sau đó mở văn bản quy định danh mục đang có hiệu lực, đối chiếu từng nhóm sinh vật. Với thực vật, danh mục thường chia theo ngành, lớp, họ. Nếu loài có tên, hãy đối chiếu tiếp với danh mục lâm nghiệp và phụ lục CITES để biết toàn bộ các lớp quản lý đang áp lên loài đó.

Nếu không tìm thấy, chưa chắc loài đã "an toàn" về pháp lý. Nó vẫn có thể thuộc nhóm IIA, thuộc phụ lục CITES, hoặc nằm trong rừng đặc dụng nơi mọi hoạt động khai thác đều bị cấm theo quy chế của khu rừng. Danh mục là một lớp, không phải lớp duy nhất.

Khi đã có việc thật như xin nghiên cứu, nhân giống, nhận chuyển giao cây từ một cơ sở bảo tồn, hãy liên hệ trước với cơ quan quản lý về đa dạng sinh học của tỉnh và cơ quan kiểm lâm. Từ năm 2025, sau khi hợp nhất các bộ, lĩnh vực nông nghiệp và môi trường do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phụ trách; tên các cơ quan cấp tỉnh cũng đã thay đổi theo, nên cần hỏi đúng đầu mối hiện hành.

Danh mục ưu tiên bảo vệ và chuyện giữ cây ngoài rừng

Một điểm người yêu cây thường bỏ qua: danh mục ưu tiên bảo vệ không chỉ áp cho cây trong rừng. Một loài lan mọc trên vách đá ngoài khu bảo tồn, một cây lá kim mọc lẻ trên đất nương rẫy, một loài cây thuốc mọc ven suối gần bản đều có thể thuộc danh mục. Ở những chỗ này, người dân địa phương thường là người duy nhất biết cây tồn tại.

Vì vậy, khi phát hiện một cây nghi thuộc loài hiếm, cách làm đúng là giữ nguyên hiện trạng và báo cho cơ quan quản lý hoặc vườn quốc gia gần nhất, không đào mang về "để giữ cho an toàn". Việc đào cây, dù thiện ý, vẫn có thể là hành vi khai thác trái phép, và cây hoang dã của loài chậm lớn thường chết khi chuyển chỗ. Nhiều chương trình bảo tồn đã bắt đầu đúng từ những tin báo như vậy, sau đó cây được khoanh bảo vệ tại chỗ và được nhân giống bằng hạt hoặc hom dưới sự giám sát.

Cộng đồng địa phương đứng ở đâu trong chuyện này

Nhiều loài cây trong danh mục ưu tiên bảo vệ mọc ở vùng núi cao, nơi đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống và từ lâu đã biết cây, gọi tên cây, có khi dùng cây làm thuốc hay làm vật liệu. Khi loài được đưa vào danh mục, người dân dễ cảm thấy bị cấm đoán trên chính đất của mình. Đây là mâu thuẫn có thật, và cách giải quyết tốt nhất mà các dự án bảo tồn đã thử là đưa cộng đồng vào làm người giữ cây chứ không đứng ngoài.

Pháp luật đa dạng sinh học và lâm nghiệp có những công cụ cho việc này: giao khoán bảo vệ rừng cho hộ gia đình, cộng đồng; chi trả dịch vụ môi trường rừng; quy ước bảo vệ rừng của thôn bản; đồng quản lý ở rừng đặc dụng. Khi người giữ rừng được hưởng lợi hợp pháp từ việc giữ, động lực bán cây cho người lạ giảm đi rõ rệt.

Một hướng khác là nhân giống loài quý ngay tại địa phương từ nguồn giống được phép, để người dân trồng dưới tán rừng hoặc trong vườn với hồ sơ rõ ràng. Cây trồng có hồ sơ vừa tạo sinh kế vừa giảm áp lực lên cây hoang dã. Điều kiện để mô hình này chạy được là thủ tục đăng ký đủ đơn giản và có cán bộ hướng dẫn tận nơi, điều mà nhiều địa phương vẫn còn đang làm dần.

Câu hỏi thường gặp

Danh mục ưu tiên bảo vệ có phải là Sách Đỏ Việt Nam không?

Không. Sách Đỏ Việt Nam là ấn phẩm đánh giá khoa học về mức độ nguy cấp của loài, không có giá trị như một văn bản quy phạm. Danh mục ưu tiên bảo vệ là danh mục pháp lý do Chính phủ ban hành, kèm chế độ quản lý bắt buộc. Sách Đỏ là một trong các căn cứ để đề xuất đưa loài vào danh mục.

Loài có trong danh mục ưu tiên bảo vệ có được trồng làm cảnh không?

Việc nuôi trồng phải đăng ký, nguồn giống ban đầu phải hợp pháp và mục đích phải phù hợp với quy định. Một cá nhân tự mua cây trôi nổi về trồng làm cảnh rất dễ rơi vào tình trạng tàng trữ mẫu vật không rõ nguồn gốc. Muốn trồng, hãy hỏi cơ quan quản lý trước.

Nếu loài vừa thuộc danh mục ưu tiên vừa thuộc nhóm IA thì theo luật nào?

Theo cách phân định trong các văn bản hướng dẫn, loài thuộc cả hai danh mục được quản lý theo pháp luật về đa dạng sinh học, tức chế độ chặt hơn. Bạn nên đọc điều khoản về phạm vi áp dụng trong Nghị định 06/2019 bản hiện hành để thấy câu chữ chính xác.

Ai có quyền đề xuất đưa một loài cây vào danh mục?

Các tổ chức khoa học, cơ quan quản lý, vườn quốc gia, khu bảo tồn và cả cá nhân có thể gửi đề xuất kèm hồ sơ khoa học. Đề xuất phải qua thẩm định của hội đồng chuyên môn trước khi cơ quan có thẩm quyền trình Chính phủ điều chỉnh danh mục.

Danh mục có thường xuyên thay đổi không?

Không thay đổi hằng năm, nhưng được điều chỉnh khi có thông tin khoa học mới hoặc khi tình trạng loài xấu đi. Các lần sửa đổi lớn thường đi kèm một nghị định mới. Vì vậy mọi danh sách loài bạn đọc được cần ghi rõ theo văn bản nào.

Hộ gia đình đang có một cây thuộc danh mục trong vườn thì cần làm gì?

Trước hết đừng chặt, bán hay di chuyển cây. Hãy liên hệ cơ quan kiểm lâm hoặc cơ quan quản lý môi trường của địa phương để được hướng dẫn về khai báo, giữ hồ sơ. Quyền và nghĩa vụ cụ thể phụ thuộc vào nguồn gốc cây và loại đất nơi cây mọc.