Cách nhận biết gỗ tin cậy nhất mà không cần phòng thí nghiệm là gọt phẳng mặt cắt ngang (đầu khúc gỗ) bằng dao thật sắc rồi soi bằng kính lúp mười lần. Trên mặt cắt đó bạn đọc được gỗ lá kim hay gỗ lá rộng (có lỗ mạch hay không), mạch gỗ xếp thế nào, nhu mô (các mô sáng màu) có hình gì, tia gỗ to hay nhỏ, và có vòng năm rõ hay không. Tổ hợp các đặc điểm này thường đưa bạn tới đúng họ hoặc chi.
Đây là phương pháp mà các khoá nhận biết gỗ trên thế giới dựa vào, với bộ thuật ngữ chuẩn của Hiệp hội các nhà giải phẫu gỗ quốc tế (IAWA). Nó tốt hơn hẳn việc nhìn màu và vân gỗ trên bề mặt đã đánh bóng, nhưng có giới hạn rõ: kính lúp hiếm khi tách được hai loài cùng chi. Bài này hướng dẫn cách chuẩn bị mẫu, đọc từng đặc điểm, và chỉ ra lúc nào cần chuyển sang kính hiển vi hay phân tích khác.
Chuẩn bị mặt cắt: phần quyết định kết quả
Một mặt cắt cưa thô hay mặt đã đánh vecni gần như không đọc được gì. Người làm giám định gỗ chuẩn bị mẫu theo các bước sau:
- Chọn mặt cắt ngang, tức đầu khúc gỗ vuông góc với thớ. Trên đồ gỗ thành phẩm, đó thường là đầu chân bàn, đầu thanh gỗ, mặt dưới mộng; chọn chỗ khuất để không làm hỏng đồ.
- Dùng dao rọc giấy lưỡi mới hoặc dao gọt thật sắc, gọt một mảng nhỏ chừng một hai centimet vuông, đưa lưỡi dao xiên và cắt một nhát dứt khoát. Lưỡi cùn sẽ làm dập lỗ mạch, bít mất cấu tạo.
- Với gỗ rất cứng như mun, trắc, lim, làm ẩm nhẹ bề mặt bằng nước trước khi gọt cho dễ.
- Lau sạch bột gỗ. Có thể làm ướt bề mặt một chút để tăng tương phản giữa nhu mô và sợi gỗ.
- Soi bằng kính lúp mười lần, đưa kính sát mắt, đưa mẫu tới gần kính cho tới khi rõ nét, ánh sáng chiếu xiên từ một bên.
Không gọt, khoét trên đồ gỗ không phải của mình, đồ cổ, hay hiện vật trong di tích. Với những vật ấy, giám định cần do cơ quan chuyên môn thực hiện với sự đồng ý của chủ sở hữu.
Câu hỏi đầu tiên: có lỗ mạch hay không
Gỗ của cây lá kim (thông, pơ mu, bách, hoàng đàn, sa mộc) gần như chỉ gồm một loại tế bào dài gọi là quản bào, xếp thành hàng đều đặn. Trên mặt cắt ngang soi kính lúp, bạn thấy một nền mịn đồng đều, không có lỗ to nào nổi lên. Một số loài thông có thêm ống nhựa, trông như những chấm nhỏ sáng hoặc sẫm rải rác, thường nhiều ở gỗ muộn; họ Hoàng đàn như pơ mu, bách thì không có ống nhựa thường xuyên.
Gỗ cây lá rộng có mạch gỗ, những ống dẫn nước to hơn hẳn các tế bào xung quanh, hiện lên dưới kính lúp như những lỗ tròn hoặc bầu dục. Chỉ với câu hỏi "có lỗ hay không", bạn đã tách được gỗ lá kim khỏi gỗ lá rộng. Điều này hữu ích ngay: một khối "gỗ pơ mu" mà soi thấy đầy lỗ mạch thì chắc chắn không phải pơ mu.
Có ngoại lệ hiếm ở nhóm cây lá rộng nguyên thuỷ không có mạch, nhưng với gỗ thương mại ở Việt Nam, phép chia này gần như luôn đúng.
Cách mạch gỗ xếp và ý nghĩa
Với gỗ lá rộng, câu hỏi tiếp theo là mạch gỗ xếp thế nào giữa gỗ sớm và gỗ muộn trong một vòng sinh trưởng, và mạch đứng riêng hay ghép thành nhóm.
| Đặc điểm | Mô tả dưới kính lúp | Gợi ý |
|---|---|---|
| Mạch xếp vòng | Mạch gỗ sớm to hơn hẳn, xếp thành vòng rõ; gỗ muộn mạch nhỏ | Gặp ở nhiều gỗ vùng ôn đới; ít ở gỗ nhiệt đới |
| Mạch phân tán | Mạch cỡ gần bằng nhau, rải đều khắp vòng | Phần lớn gỗ nhiệt đới ở Việt Nam |
| Mạch bán vòng | Mạch nhỏ dần từ gỗ sớm sang gỗ muộn | Một số loài có mùa khô rõ |
| Mạch đơn hay kép | Đứng riêng từng lỗ hay ghép thành chuỗi hai, ba, nhiều lỗ | Tỷ lệ mạch kép giúp tách họ |
| Chất trong mạch | Mạch bị bít bởi thể bít (tylose) óng ánh, hoặc chất cặn màu trắng, đỏ, đen | Dấu hiệu tốt ở nhiều gỗ quý |
Kích thước lỗ mạch cũng có ý nghĩa: ở một số gỗ, lỗ mạch thấy được cả bằng mắt thường; ở gỗ mịn như mun, phải có kính lúp mới thấy. Khi ghi chép, nên so lỗ mạch với độ rộng của tia gỗ để có thước đo tương đối.
Nhu mô dọc: hoa văn sáng màu giữa nền sợi gỗ
Nhu mô là gì. Đó là các tế bào thành mỏng chứa chất dự trữ, thường sáng màu hơn nền sợi gỗ, nhất là khi bề mặt được làm ướt. Cách nhu mô xếp quanh mạch hoặc thành dải là một trong những dấu hiệu nhận biết mạnh nhất dưới kính lúp.
Nhu mô quanh mạch. Bao quanh lỗ mạch như một vành; có khi kéo dài sang hai bên thành hình cánh chim, có khi các cánh nối nhau thành dải lượn sóng. Kiểu hình cánh gặp ở nhiều cây họ Đậu.
Nhu mô dải. Những dải mảnh song song chạy ngang qua tia gỗ, đều như các nấc thang. Nhiều loài Dalbergia và Diospyros có nhu mô dải rất mảnh, chỉ thấy rõ khi mặt cắt thật phẳng.
Nhu mô rải rác hoặc không rõ. Một số gỗ có nhu mô lẻ tẻ không thành hình, khó thấy bằng kính lúp. Gặp trường hợp này, dấu hiệu nhu mô ít giúp ích và cần dựa vào các đặc điểm khác.
Tia gỗ, cấu tạo xếp tầng và vòng năm
Tia gỗ là những dải tế bào chạy từ tâm ra vỏ, trên mặt cắt ngang trông như các nan quạt mảnh. Độ rộng của tia (rất mảnh, chỉ thấy bằng kính lúp, hay thấy được bằng mắt) và mật độ tia là dấu hiệu tách nhóm. Trên mặt xẻ xuyên tâm, tia to tạo ra những vệt sáng óng ánh mà thợ mộc gọi là vân hoa.
Cấu tạo xếp tầng xem trên mặt cắt tiếp tuyến (mặt xẻ dọc song song với vỏ). Ở một số chi, tia gỗ có chiều cao gần bằng nhau và xếp thành từng tầng ngang đều đặn, nhìn bằng kính lúp thấy những vạch ngang rất mảnh, có khi thấy cả bằng mắt thường như những gợn sóng nhỏ. Đặc điểm này gặp ở nhiều loài Dalbergia, Pterocarpus và một số chi họ Đậu khác, nên khi thấy, bạn đã thu hẹp đáng kể nhóm gỗ đỏ có thể.
Vòng năm ở gỗ nhiệt đới thường không rõ như gỗ ôn đới, vì cây sinh trưởng gần như quanh năm; ở vùng có mùa khô rõ như Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, nhiều loài có vòng sinh trưởng nhận ra được. Ranh giới vòng có thể là một dải nhu mô, sự thay đổi mật độ sợi, hoặc thay đổi kích thước mạch. Không nên đếm vòng gỗ nhiệt đới để tính tuổi khi chưa biết loài đó có hình thành vòng hằng năm hay không.
Ba mẫu quen để luyện mắt
Cách nhanh nhất để quen kính lúp là đọc những mẫu gỗ đã biết chắc tên, đối chiếu với mô tả. Ba nhóm dưới đây dễ kiếm mẫu và cho thấy rõ sự khác nhau giữa các kiểu cấu tạo (mô tả ở mức nhóm, không phải dấu hiệu riêng của một loài):
- Gỗ thông trồng. Nền quản bào mịn không có lỗ mạch; vòng sinh trưởng thấy được nhờ dải gỗ muộn sẫm màu; rải rác các ống nhựa. Gỗ có mùi nhựa thông khi gọt. Đây là mẫu chuẩn của gỗ lá kim có ống nhựa.
- Gỗ dầu (chi Dipterocarpus). Gỗ lá rộng, mạch to phân tán, phần lớn đứng riêng; có ống tiết dầu dọc trục, khác hẳn mạch gỗ, nhiều khi chứa chất nhựa màu trắng hoặc sẫm. Ống tiết dọc là đặc điểm mạnh để nhận ra gỗ họ Dầu.
- Gỗ đỏ nhóm Dalbergia hoặc Pterocarpus. Mạch phân tán, nhiều mạch chứa chất cặn sẫm; nhu mô dải mảnh hoặc nhu mô quanh mạch hình cánh; tia rất mảnh; trên mặt tiếp tuyến thấy vạch xếp tầng. Thấy đủ các dấu hiệu này, bạn biết gỗ thuộc nhóm gỗ đỏ họ Đậu, nhưng chưa biết loài.
Luyện trên mẫu đã biết tên giúp mắt nhận ra "dáng" tổng thể của từng nhóm trước khi phải đếm và đo. Sau vài chục mẫu, phần lớn người học bắt đầu tách được các nhóm gỗ thông dụng chỉ trong vài giây soi.
Những lỗi hay gặp khi mới tập
Đọc trên mặt cắt chưa đủ phẳng. Vết dao nhiều nhát chồng lên nhau làm dập tế bào, nhu mô và tia gỗ bị nhoè. Một nhát cắt sạch bằng lưỡi mới cho kết quả khác hẳn mười nhát bằng lưỡi cùn.
Nhầm vết nứt, lỗ mọt với mạch gỗ. Lỗ do côn trùng đục to và không đều, thường có bột gỗ; vết nứt chạy theo tia gỗ. Mạch gỗ thì có kích thước và phân bố đều đặn lặp lại trên toàn mặt cắt.
Tin vào một dấu hiệu duy nhất. Thấy cấu tạo xếp tầng rồi kết luận ngay là trắc, thấy chất cặn trắng trong mạch rồi kết luận là một loài cụ thể. Mỗi dấu hiệu chỉ loại bớt khả năng; tên gỗ chỉ đáng tin khi nhiều dấu hiệu cùng khớp.
Đọc ở gỗ giác thay vì gỗ lõi. Màu, chất cặn trong mạch và mùi khác nhau giữa giác và lõi. Mô tả trong khoá nhận biết thường là gỗ lõi; nếu mẫu chỉ có giác, nhiều dấu hiệu sẽ không khớp.
Từ các đặc điểm đến tên gỗ: khoá, cơ sở dữ liệu và giới hạn
Ghi lại các đặc điểm theo đúng thuật ngữ IAWA rồi tra trong khoá nhận biết gỗ hoặc cơ sở dữ liệu giải phẫu gỗ là cách người làm nghề đi từ quan sát tới tên. Trên thế giới có các cơ sở dữ liệu trực tuyến cho phép nhập đặc điểm và trả về danh sách loài phù hợp; ở Việt Nam, các viện và trường lâm nghiệp có phòng tiêu bản gỗ để đối chiếu với mẫu chuẩn.
Kết quả thường là một danh sách vài chi hay vài loài khả dĩ, không phải một cái tên duy nhất. Kính lúp tách được gỗ lá kim với lá rộng, tách được nhiều họ và chi, nhưng các loài cùng chi như sưa với trắc, các loài gụ với nhau, các loài thông với nhau thì thường cần kính hiển vi trên lát cắt mỏng, phân tích hoá học hoặc ADN. Gỗ đã nhuộm, ngâm hoá chất, đã mục hay hoá than càng khó đọc.
Với gỗ có liên quan đến loài nguy cấp, quý, hiếm, tranh chấp hay vi phạm, kết luận phải do cơ quan giám định có thẩm quyền đưa ra. Kỹ năng đọc kính lúp giúp bạn hiểu gỗ, kiểm tra sơ bộ, và không bị một cái tên gỗ dắt mũi; nó không thay thế giám định.
Câu hỏi thường gặp
Cần dụng cụ gì để bắt đầu đọc mặt cắt gỗ?
Một kính lúp phóng đại mười lần loại gập dùng cho thực địa, một con dao rọc giấy lưỡi mới hoặc dao gọt thật sắc, một ít nước và một đèn pin nhỏ chiếu xiên. Thêm một bộ mẫu gỗ đã biết tên để luyện so sánh là đủ cho người mới.
Vì sao phải đọc mặt cắt ngang mà không phải mặt gỗ đã đánh bóng?
Mặt cắt ngang cho thấy cách sắp xếp mạch gỗ, nhu mô và tia gỗ, những đặc điểm ổn định của loài. Mặt gỗ đã đánh bóng chỉ cho thấy màu và vân, vốn thay đổi theo cách xẻ, theo hoá chất xử lý và dễ bị nhuộm giả.
Kính lúp có phân biệt được gỗ sưa và gỗ trắc không?
Thường là không chắc chắn. Hai loài cùng chi Dalbergia, có cấu tạo giải phẫu rất gần nhau, cùng có cấu tạo xếp tầng và nhu mô dải mảnh. Kính lúp cho biết gỗ thuộc nhóm Dalbergia, còn tách loài cần phân tích chuyên sâu.
Ống nhựa trên gỗ lá kim trông như thế nào?
Dưới kính lúp, ống nhựa là những chấm nhỏ đứng riêng, sáng hoặc sẫm hơn nền quản bào, thường tập trung ở vùng gỗ muộn. Gỗ thông có ống nhựa, còn gỗ pơ mu, bách, hoàng đàn thường không có, nên đây là dấu hiệu tách hai nhóm này.
Có thể đếm vòng năm để tính tuổi cây gỗ nhiệt đới không?
Chỉ với những loài đã được nghiên cứu chứng minh hình thành vòng hằng năm. Nhiều cây nhiệt đới có vòng không rõ, có loài tạo vòng giả theo các đợt khô hạn. Đếm vòng tuỳ tiện có thể sai rất xa.
Học giải phẫu gỗ ở đâu?
Các trường đại học có ngành lâm nghiệp, chế biến lâm sản thường dạy môn khoa học gỗ có phần giải phẫu gỗ. Ngoài ra có các tài liệu hướng dẫn nhận biết gỗ bằng kính lúp được các tổ chức quốc tế phát hành công khai, kèm ảnh mặt cắt chuẩn.