Vi phạm liên quan tới cây quý hiếm và lâm sản được xử lý theo hai tầng. Tầng thứ nhất là xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lâm nghiệp, quy định ở Nghị định 35/2019/NĐ-CP đã được sửa đổi bởi Nghị định 07/2022/NĐ-CP, với các hình thức như phạt tiền, tịch thu tang vật, phương tiện và buộc khắc phục hậu quả. Tầng thứ hai là trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), chủ yếu là Điều 232 về vi phạm quy định khai thác, bảo vệ rừng và lâm sản, và Điều 243 về tội huỷ hoại rừng. Với thực vật thuộc nhóm IA, ngưỡng để bị truy cứu hình sự thấp hơn nhiều so với lâm sản thông thường.
Ranh giới giữa hai tầng phụ thuộc vào loài, khối lượng, giá trị, diện tích rừng bị thiệt hại và việc người vi phạm đã từng bị xử phạt hay chưa. Bài này giải thích cấu trúc chung đó, các hành vi hay dẫn tới vi phạm, và những điều người dân, người làm nghề nên biết để không vô tình trở thành người vi phạm. Bài không nêu mức phạt cụ thể, vì mức phạt và ngưỡng định lượng có thể đã được sửa đổi; khi có vụ việc thật, hãy đọc văn bản hiện hành và tìm luật sư.
Vì sao lại có hai tầng xử lý
Pháp luật Việt Nam phân biệt vi phạm hành chính và tội phạm theo mức độ nguy hiểm cho xã hội. Phần lớn vi phạm về lâm sản ở quy mô nhỏ, như vận chuyển một ít gỗ thiếu giấy, mua bán vài cây giống không rõ nguồn gốc, được xử lý bằng biện pháp hành chính. Khi hành vi vượt ngưỡng về khối lượng, giá trị, diện tích, hoặc liên quan tới loài cực kỳ quý hiếm, hoặc người vi phạm tái phạm sau khi đã bị xử phạt, thì chuyển sang trách nhiệm hình sự.
Với cây quý hiếm, ngưỡng hình sự đặc biệt thấp ở những loài thuộc nhóm IA và danh mục ưu tiên bảo vệ. Lý do dễ hiểu: một cây hoang dã của loài chỉ còn vài quần thể nhỏ có giá trị bảo tồn lớn hơn nhiều so với giá trị gỗ của nó, nên pháp luật không đợi khối lượng lớn mới coi là nghiêm trọng.
Hai tầng này không loại trừ nhau theo kiểu chọn một. Một hành vi đã bị truy cứu hình sự thì không xử phạt hành chính nữa; nhưng khi chưa đủ yếu tố hình sự, hành vi vẫn bị xử phạt hành chính và lần vi phạm đó có thể là căn cứ cho lần sau.
Cấu trúc xử lý theo tầng
Bảng dưới tóm tắt cấu trúc chung, không thay cho văn bản. Ngưỡng định lượng cụ thể nằm trong Bộ luật Hình sự và các văn bản hướng dẫn.
| Khía cạnh | Xử phạt hành chính | Trách nhiệm hình sự |
|---|---|---|
| Văn bản chính | Nghị định 35/2019, sửa đổi bởi Nghị định 07/2022 | Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017, Điều 232, Điều 243 |
| Ai quyết định | Người có thẩm quyền xử phạt như kiểm lâm, chủ tịch uỷ ban nhân dân, công an, quản lý thị trường theo phân cấp | Cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án |
| Hình thức chính | Cảnh cáo, phạt tiền | Phạt tiền, cải tạo không giam giữ, phạt tù tuỳ khung |
| Hình thức bổ sung | Tịch thu tang vật, phương tiện; buộc khắc phục hậu quả như trồng lại rừng | Tịch thu, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề, phạt bổ sung |
| Yếu tố quyết định | Hành vi và quy mô chưa tới ngưỡng hình sự | Vượt ngưỡng khối lượng, giá trị, diện tích; loài nhóm IA; tái phạm sau xử phạt |
| Hậu quả lâu dài | Ghi nhận trong hồ sơ xử phạt trong thời hạn nhất định | Án tích, ảnh hưởng tới quyền công dân và hoạt động kinh doanh |
Pháp nhân thương mại, tức doanh nghiệp, cũng có thể phải chịu trách nhiệm hình sự với một số tội về môi trường và lâm sản, trong đó có các tội liên quan tới rừng, theo quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân trong Bộ luật Hình sự. Điều này khiến doanh nghiệp gỗ phải quản lý chuỗi cung ứng nghiêm túc hơn chứ không chỉ đẩy trách nhiệm cho nhân viên.
Những hành vi hay dẫn tới vi phạm
Khai thác trái phép. Chặt cây, đào cây, bóc vỏ, thu hái bộ phận của cây trong rừng khi không được phép, hoặc vượt quá phạm vi được phép. Với loài nhóm IA, chỉ một cây cũng có thể đủ nghiêm trọng.
Vận chuyển, mua bán, tàng trữ, chế biến lâm sản trái phép. Không chỉ người chặt cây mới vi phạm. Người chở thuê, người mua lại, xưởng xẻ gỗ nhận nguyên liệu không có hồ sơ đều có thể bị xử lý. Điều 232 có điều khoản riêng về tàng trữ, vận chuyển, chế biến, mua bán trái phép thực vật nhóm IA.
Huỷ hoại rừng. Phá rừng để làm rẫy, trồng cây khác, làm công trình trái phép; đốt rừng. Khi rừng bị phá, cây quý trong đó cũng mất theo, và Điều 243 về tội huỷ hoại rừng có thể được áp dụng.
Vi phạm về hồ sơ. Lập bảng kê sai sự thật, dùng hồ sơ của lô hàng này cho lô hàng khác, sửa chữa giấy tờ. Những hành vi này còn có thể dẫn tới tội danh về giả mạo giấy tờ.
Vi phạm quy định về cơ sở trồng cấy, kinh doanh. Trồng cấy loài quý vì mục đích thương mại không đăng ký, không ghi sổ theo dõi, "pha" cây rừng vào cây trồng để bán.
Xuất khẩu, nhập khẩu không giấy phép CITES. Mang mẫu vật loài thuộc phụ lục CITES qua biên giới không có giấy phép, khai sai loài, khai sai số lượng. Hành vi này còn có thể liên quan tới tội buôn lậu.
Người mua cuối cũng có rủi ro
Nhiều người nghĩ chỉ người khai thác, người buôn mới bị xử lý, còn người mua về dùng thì vô can. Thực tế, người mua lâm sản không rõ nguồn gốc vẫn có thể bị xử phạt về hành vi mua bán, tàng trữ lâm sản trái phép, và lâm sản có thể bị tịch thu. Trong trường hợp biết rõ hàng do người khác phạm tội mà có, người mua có thể bị xem xét theo tội danh về tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có.
Rủi ro này rõ nhất với những món hàng giá trị lớn: bộ bàn ghế gỗ trắc, sập gụ, tượng gỗ cẩm lai, cây cảnh cổ bứng từ rừng, khối trầm hương tự nhiên. Người bán hứa "hàng có giấy" mà không đưa ra được giấy nào, hoặc giá rẻ bất thường so với mặt bằng, là những tín hiệu nên dừng lại.
Với người mua cẩn trọng, cách bảo vệ mình là đòi hoá đơn, xin xem hồ sơ nguồn gốc, ghi rõ loài và nguồn trên chứng từ, và giữ toàn bộ giấy tờ. Khi có kiểm tra, những giấy tờ đó giúp chứng minh bạn đã mua ngay tình, và trách nhiệm được truy ngược về mắt xích trước.
Tang vật bị tịch thu được xử lý ra sao
Lâm sản bị tịch thu không phải lúc nào cũng được bán đấu giá như hàng hoá thông thường. Với thực vật thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm, nhất là nhóm IA, mẫu vật tịch thu thường được ưu tiên chuyển cho cơ sở bảo tồn, cơ sở nghiên cứu, bảo tàng, cơ sở đào tạo, hoặc tiêu huỷ theo quy định nếu không còn giá trị sử dụng. Cây sống tịch thu có thể được chuyển về vườn thực vật, vườn quốc gia để trồng lại hoặc làm nguồn giống.
Lâm sản thông thường bị tịch thu thì có thể được bán đấu giá theo quy định về tài sản công, và người mua đấu giá nhận kèm hồ sơ để lâm sản trở thành hợp pháp. Đây là một nguồn gỗ hợp pháp ít người biết, nhưng cũng là chỗ từng có những lo ngại về việc "hợp thức hoá" nếu quy trình không chặt.
Phương tiện vận chuyển như xe tải, ghe thuyền dùng để chở lâm sản trái phép cũng có thể bị tịch thu theo quy định, tuỳ mức độ vi phạm và việc chủ phương tiện có biết hay không. Vì vậy chủ xe cho thuê chở hàng nên ghi rõ trong hợp đồng trách nhiệm của người thuê về giấy tờ hàng hoá.
Nếu bạn bị lập biên bản vi phạm về lâm sản
Gặp tình huống này, bình tĩnh và làm đúng trình tự sẽ giúp bảo vệ quyền của mình.
- Đề nghị người kiểm tra xuất trình giấy tờ, nêu căn cứ kiểm tra.
- Đọc kỹ biên bản trước khi ký; ghi ý kiến của mình vào biên bản nếu không đồng ý với nội dung.
- Xin bản sao biên bản, giấy tạm giữ tang vật, phương tiện.
- Thu thập ngay giấy tờ chứng minh nguồn gốc: hoá đơn, bảng kê, hợp đồng, giấy tờ nguồn giống, ảnh chụp.
- Giải trình bằng văn bản trong thời hạn quy định, kèm bằng chứng.
- Với vụ việc giá trị lớn hoặc có dấu hiệu chuyển hình sự, tìm luật sư càng sớm càng tốt.
- Nếu không đồng ý với quyết định xử phạt, sử dụng quyền khiếu nại hoặc khởi kiện hành chính theo quy định.
Đừng tìm cách "giải quyết nhanh" ngoài quy trình. Mọi thoả thuận không có biên bản, không có quyết định chính thức đều không bảo vệ được bạn, và có thể khiến tình hình tệ hơn nếu vụ việc được xem xét lại.
Phòng tránh vi phạm cho nhà vườn và người làm nghề gỗ
Phần lớn người làm ăn chân chính bị xử lý không phải vì cố ý mà vì lơ là giấy tờ hoặc nhận hàng của người khác. Vài thói quen dưới đây giảm đáng kể rủi ro.
- Không nhận nguyên liệu không có hồ sơ, kể cả từ người quen lâu năm hay khi giá rẻ hơn hẳn. Xưởng nhận hàng là mắt xích phải giải trình đầu tiên.
- Ghi sổ theo dõi nhập xuất đều đặn, khớp với hoá đơn; sổ ghi bù vào cuối năm thường để lộ chỗ lệch.
- Ghi tên khoa học trên bảng kê, hoá đơn với các loài gỗ, cây có tên địa phương dễ nhầm.
- Tách riêng hàng có hồ sơ khác nhau trong kho, không để lẫn gỗ nhập khẩu với gỗ trồng trong nước, cây nhân giống với cây mua ngoài.
- Cập nhật văn bản mỗi khi có nghị định, thông tư mới về lâm sản; tham gia các buổi phổ biến của cơ quan kiểm lâm, hiệp hội ngành gỗ.
- Hỏi trước khi làm với những trường hợp không chắc, và xin câu trả lời bằng văn bản khi có thể.
Những việc này tốn thời gian hằng ngày, nhưng một lần bị tạm giữ hàng hoặc bị truy cứu trách nhiệm tốn hơn rất nhiều, chưa kể uy tín với khách hàng và đối tác nước ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Mức phạt hành chính về lâm sản tra ở đâu?
Mức phạt nằm trong nghị định về xử phạt vi phạm hành chính lĩnh vực lâm nghiệp, hiện là Nghị định 35/2019 đã được sửa đổi bởi Nghị định 07/2022, trừ khi có văn bản mới thay thế. Mức phạt phụ thuộc hành vi, loại rừng, loài và khối lượng. Hãy tra bản hợp nhất trên cổng văn bản pháp luật chính thức.
Chặt một cây quý trong rừng có bị đi tù không?
Có thể, nếu cây thuộc loài nhóm IA hoặc khối lượng, giá trị vượt ngưỡng trong Điều 232 Bộ luật Hình sự. Với loài cực kỳ quý hiếm, ngưỡng hình sự rất thấp. Ngay cả khi chưa tới mức hình sự, hành vi vẫn bị xử phạt hành chính và tịch thu lâm sản.
Điều 244 Bộ luật Hình sự có áp dụng cho cây quý không?
Điều 244 quy định về động vật nguy cấp, quý, hiếm, không áp dụng cho thực vật. Vi phạm về cây quý chủ yếu xét theo Điều 232 về khai thác, bảo vệ rừng và lâm sản, và Điều 243 về huỷ hoại rừng, cùng các tội khác như buôn lậu khi liên quan tới biên giới.
Doanh nghiệp có bị truy cứu hình sự về gỗ lậu không?
Bộ luật Hình sự cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại với một số tội về môi trường và rừng. Doanh nghiệp có thể bị phạt tiền, đình chỉ hoạt động, cấm kinh doanh trong lĩnh vực nhất định, bên cạnh trách nhiệm của cá nhân liên quan.
Mua phải đồ gỗ quý không có nguồn gốc thì có bị tịch thu không?
Có thể, nếu cơ quan chức năng xác định đó là lâm sản trái phép. Người mua ngay tình có thể đề nghị truy trách nhiệm người bán và đòi bồi thường theo pháp luật dân sự. Giữ hoá đơn, hợp đồng và mọi chứng từ là cách tự bảo vệ tốt nhất.
Tái phạm vi phạm hành chính về lâm sản có hậu quả gì?
Người đã bị xử phạt hành chính về hành vi khai thác, vận chuyển, mua bán lâm sản trái phép mà còn vi phạm trong thời hạn luật định có thể bị truy cứu hình sự dù khối lượng lần sau nhỏ. Đây là quy định được thiết kế để ngăn những người vi phạm nhỏ lẻ nhưng lặp lại nhiều lần.