Thu hái lâm sản ngoài gỗ như dược liệu, lan, măng, song mây, nấm, mật ong trong rừng tự nhiên không bị cấm tuyệt đối, nhưng phụ thuộc vào ba thứ: loại rừng, loài được thu hái và tư cách của người thu hái. Trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của rừng đặc dụng, mọi khai thác đều bị cấm. Loài thuộc nhóm IA hoặc danh mục ưu tiên bảo vệ thì không được thu hái từ tự nhiên vì mục đích thương mại; loài nhóm IIA chỉ được thu hái trong điều kiện chặt. Ở rừng phòng hộ, rừng sản xuất và phân khu phục hồi sinh thái, cộng đồng và hộ gia đình được giao rừng có thể thu hái lâm sản ngoài gỗ thông thường theo quy định và quy ước.
Đây là phần pháp lý gắn chặt nhất với đời sống người vùng rừng. Hái thuốc, lấy măng, lấy mây là sinh kế truyền thống của nhiều cộng đồng từ trước khi có luật lâm nghiệp. Nhưng cũng chính việc thu hái không kiểm soát, nhất là khi có thương lái đến thu mua số lượng lớn, đã làm cạn kiệt nhiều loài cây thuốc và lan rừng. Bài này giải thích khung quy định ở mức nguyên lý, quyền của cộng đồng, và nguyên tắc thu hái bền vững mà ngành dược liệu đang áp dụng. Quy định cụ thể tuỳ văn bản hiện hành và quy chế từng khu rừng.
Lâm sản ngoài gỗ là gì và vì sao nó được quản lý
Lâm sản ngoài gỗ là mọi sản phẩm lấy từ rừng không phải gỗ: cây thuốc, củ, rễ, vỏ, lá, hoa, quả, hạt, nhựa, tinh dầu, tre nứa, song mây, lan, cây cảnh, nấm, mật ong và nhiều thứ khác. Với nhiều hộ ở vùng núi, đây là nguồn thu tiền mặt quan trọng, đặc biệt trong những tháng nông nhàn.
Luật Lâm nghiệp 2017 coi lâm sản ngoài gỗ là lâm sản, nên việc khai thác, vận chuyển, mua bán chịu các nguyên tắc chung về nguồn gốc. Lý do quản lý không nằm ở từng gùi măng hay bó lá, mà ở tổng lượng khai thác của cả vùng. Một loài cây thuốc chỉ bị đào rễ thì mỗi lần thu hái là một cá thể mất đi; khi thương lái đặt hàng hàng tấn, quần thể có thể biến mất khỏi cả một dãy núi chỉ trong vài mùa.
Nhiều loài trong các bài về cây dược liệu quý, lan và sâm trên trang này đã đi đúng con đường đó: từ phổ biến tới hiếm, rồi vào danh mục bảo vệ. Khung pháp lý về thu hái vì vậy vừa để giữ loài, vừa để giữ sinh kế lâu dài của chính người vùng rừng.
Thu hái theo loại rừng: nguyên tắc chung
Luật Lâm nghiệp chia rừng thành rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất, mỗi loại có quy chế khai thác riêng. Bảng dưới diễn đạt lại nguyên tắc chung; quy chế cụ thể của từng khu rừng cần hỏi chủ rừng hoặc ban quản lý.
| Loại rừng | Thu hái lâm sản ngoài gỗ thông thường | Loài thuộc danh mục bảo vệ |
|---|---|---|
| Rừng đặc dụng, phân khu bảo vệ nghiêm ngặt | Không được khai thác | Không được khai thác |
| Rừng đặc dụng, phân khu phục hồi sinh thái | Có thể được thu hái có kiểm soát theo quy chế của ban quản lý, thường gắn với cộng đồng địa phương | Không được thu hái từ tự nhiên vì mục đích thương mại |
| Rừng phòng hộ | Được thu hái nếu không ảnh hưởng chức năng phòng hộ, theo quy định và quy ước | Theo chế độ nhóm IA, IIA |
| Rừng sản xuất là rừng tự nhiên | Được khai thác theo phương án quản lý rừng của chủ rừng | Theo chế độ nhóm IA, IIA |
| Rừng trồng, vườn rừng của hộ gia đình | Chủ rừng tự quyết định với cây trồng | Cây trồng có hồ sơ thì theo đường cây trồng nhân tạo |
Điểm hay bị bỏ qua là ranh giới thực địa giữa các phân khu, các loại rừng không phải lúc nào cũng rõ với người đi rừng. Một con suối, một sườn núi có thể là ranh giới giữa khu được thu hái và khu cấm. Người dân nên hỏi ban quản lý rừng, cán bộ kiểm lâm phụ trách hoặc trưởng thôn về ranh giới thực tế.
Quyền của cộng đồng và hộ gia đình nhận giao rừng
Luật Lâm nghiệp công nhận cộng đồng dân cư là một chủ rừng, được giao rừng và có quyền hưởng lợi từ rừng được giao. Với rừng tự nhiên được giao cho cộng đồng, quyền thu hái lâm sản ngoài gỗ thường được cụ thể hoá trong phương án quản lý rừng và quy ước bảo vệ, phát triển rừng của thôn, bản. Quy ước có thể quy định mùa được thu hái, loài được thu hái, cách thu hái, lượng tối đa, và việc người ngoài thôn có được vào hái hay không.
Cách tiếp cận này kế thừa luật tục của nhiều dân tộc: rừng thiêng không được chặt, mùa cây ra hoa không hái, chỉ lấy củ già để lại củ non. Khi luật tục được ghi thành quy ước và được chính quyền công nhận, nó trở thành công cụ quản lý hiệu quả hơn nhiều so với một trạm kiểm soát xa xôi.
Người ngoài cộng đồng, như thương lái hay khách du lịch, không mặc nhiên có quyền thu hái trên rừng đã giao cho cộng đồng. Việc thuê người địa phương vào rừng hái số lượng lớn để thu gom cũng không biến hoạt động đó thành hợp pháp nếu vượt quá quy ước và quy định.
Thu hái dược liệu tự nhiên theo quy định ngành dược
Hai ngành cùng quản lý. Dược liệu thu hái từ rừng vừa là lâm sản, chịu quy định lâm nghiệp, vừa là nguyên liệu làm thuốc, chịu quy định của Luật Dược 2016 và các văn bản của Bộ Y tế. Một lô dược liệu muốn vào nhà máy, bệnh viện phải đáp ứng cả hai.
Thực hành tốt thu hái. Bộ Y tế có quy định về thực hành tốt nuôi trồng, thu hái dược liệu và nguyên tắc khai thác dược liệu tự nhiên (Thông tư 19/2019/TT-BYT), thường gọi theo chuẩn quốc tế là GACP. Tinh thần chung là thu hái đúng loài, đúng bộ phận, đúng thời điểm, để lại đủ cá thể và bộ phận để quần thể tái sinh, ghi chép nguồn gốc lô hàng.
Dược liệu quý, hiếm, đặc hữu. Pháp luật về dược có cơ chế kiểm soát riêng với dược liệu quý, hiếm, đặc hữu. Với những loài này, nguồn từ trồng trọt có hồ sơ được khuyến khích thay cho thu hái tự nhiên.
Truy xuất nguồn gốc. Các cơ sở sản xuất thuốc ngày càng yêu cầu biết dược liệu đến từ vùng nào, ai thu hái, thu hái thế nào. Dược liệu không rõ nguồn gốc khó vào được kênh chính thức và thường bị ép giá.
Nguyên tắc thu hái bền vững mà người hái thuốc lâu năm vẫn giữ
Ngoài quy định, có những nguyên tắc thực hành mà các chương trình bảo tồn dược liệu và nhiều thầy thuốc vùng cao cùng đồng ý. Đây là cách giữ cho cây còn mọc ở chỗ cũ năm sau.
- Chỉ hái bộ phận cần dùng; ưu tiên lá, hoa, quả hơn là đào rễ, bóc vỏ cả vòng.
- Để lại cá thể trưởng thành, cá thể đang ra hoa kết quả để cây gieo hạt.
- Không đào hết một khóm; lấp lại đất, để lại phần thân rễ có thể tái sinh.
- Luân phiên khu vực thu hái, để mỗi khu có vài năm phục hồi.
- Không thu hái loài đã thấy ít đi rõ rệt so với trước, kể cả khi chưa có tên trong danh mục.
- Mang hạt, hom về nhân giống trong vườn nhà hoặc dưới tán rừng được giao để giảm dần phụ thuộc vào cây hoang.
Những nguyên tắc này không phải là quy định pháp luật theo nghĩa hẹp, nhưng nhiều quy ước thôn bản và chứng nhận thu hái bền vững đã đưa chúng vào. Một vùng dược liệu giữ được nguyên tắc này thường giữ được cả nguồn thu lẫn thương hiệu dược liệu của địa phương.
Lan rừng, cây cảnh và cây con: nhóm dễ vi phạm nhất
So với dược liệu, lan rừng và cây cảnh tự nhiên là nhóm dễ dẫn tới vi phạm nhất, vì người thu hái thường không biết loài mình đang cầm trên tay. Một giò lan mọc trên cây cổ thụ có thể là loài phổ biến, cũng có thể là loài lan hài thuộc nhóm bảo vệ nghiêm ngặt. Phong trào chơi lan đột biến, lan rừng từng tạo ra cơn khai thác tràn lan ở nhiều vùng núi, và báo chí đã đưa tin không ít vụ thu giữ lan rừng vận chuyển trái phép.
Cây con, cây nhỡ của loài gỗ quý đào từ rừng về bán làm cây giống cũng là lâm sản ngoài gỗ theo nghĩa rộng. Việc đào cây con trong rừng tự nhiên, nhất là trong rừng đặc dụng, phòng hộ, là khai thác trái phép. Người mua cây giống nên chọn cây ươm từ hạt, hom tại cơ sở có giấy tờ, như đã nêu ở bài về trồng cây quý trong vườn nhà.
Nguyên tắc đơn giản cho người đi rừng là: ngắm và chụp ảnh thì được, mang về thì không, trừ khi bạn là người địa phương được phép thu hái theo quy ước và biết chắc loài đó không thuộc diện bảo vệ.
Trồng dưới tán rừng: con đường thay cho thu hái hoang
Hướng đi được nhiều địa phương và chương trình bảo tồn khuyến khích là chuyển từ thu hái cây hoang sang trồng cây thuốc, cây lâm sản ngoài gỗ dưới tán rừng. Cây trồng từ nguồn giống hợp pháp, trên diện tích rừng được giao hoặc thuê môi trường rừng theo quy định, có hồ sơ rõ ràng và đi được vào kênh chính thức. Các mô hình trồng sâm, trồng cây thuốc dưới tán rừng ở vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên là ví dụ quen thuộc.
Về pháp lý, trồng dưới tán rừng tự nhiên vẫn phải tuân theo quy chế quản lý loại rừng đó: không chặt phá cây rừng để lấy chỗ trồng, không làm thay đổi cấu trúc rừng quá mức cho phép, và với loài thuộc danh mục bảo vệ thì phải đăng ký cơ sở trồng cấy. Việc trồng không phải là giấy phép để thu hái thêm cây hoang dã trong cùng khu rừng; ngược lại, cơ sở trồng càng phải tách bạch rõ cây trồng với cây tự nhiên.
Lợi ích lâu dài nằm ở chỗ người dân giữ được sinh kế mà không phải vào rừng sâu tìm cây ngày càng hiếm, còn quần thể hoang dã có thời gian phục hồi. Để mô hình này chạy, cần nguồn giống đúng loài, kỹ thuật nhân giống, thị trường đầu ra và thủ tục đăng ký đủ gần dân.
Câu hỏi thường gặp
Người dân bản địa có được hái thuốc trong vườn quốc gia không?
Tuỳ phân khu và quy chế của từng vườn quốc gia. Trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt thì không. Ở phân khu phục hồi sinh thái hoặc vùng đệm, nhiều nơi cho phép cộng đồng thu hái lâm sản ngoài gỗ thông thường có kiểm soát. Nên hỏi ban quản lý vườn để biết khu vực và loài được phép.
Hái lá thuốc khác gì đào rễ thuốc về mặt pháp lý?
Về nguyên tắc, cả hai đều là thu hái lâm sản. Nhưng tác động tới cây khác nhau rất nhiều, và các quy ước, quy chế thường đặt điều kiện chặt hơn với việc đào rễ, bóc vỏ. Với loài thuộc danh mục bảo vệ, cả hái lá lẫn đào rễ cây hoang dã vì mục đích thương mại đều bị hạn chế hoặc cấm.
Măng rừng, nấm rừng có phải xin phép khi thu hái không?
Măng, nấm thông thường ở rừng sản xuất, rừng phòng hộ hoặc rừng giao cho cộng đồng thường được thu hái theo quy ước và quy định của chủ rừng. Trong rừng đặc dụng phân khu nghiêm ngặt thì không được. Khi thu gom số lượng lớn để bán, có thể cần hồ sơ nguồn gốc khi vận chuyển.
Thương lái đặt mua cây thuốc rừng với số lượng lớn thì có hợp pháp không?
Việc thu mua lâm sản ngoài gỗ cần có nguồn gốc hợp pháp, và người thu mua phải chứng minh được nguồn khi vận chuyển, bán lại. Nếu loài thuộc danh mục bảo vệ hoặc nguồn từ rừng đặc dụng, giao dịch có thể trái phép, và cả người hái lẫn người mua đều có rủi ro.
Mang một giò lan rừng về trồng có bị phạt không?
Có thể, nếu loài lan thuộc danh mục bảo vệ hoặc lấy từ rừng đặc dụng. Nhiều người không phân biệt được loài nên rất dễ vi phạm. Cách an toàn là không mang lan rừng về, và nếu muốn trồng thì mua cây nhân giống từ nhà vườn có giấy tờ.
Có cách nào để thu hái dược liệu tự nhiên được chứng nhận không?
Có. Ngoài thực hành tốt thu hái theo quy định của Bộ Y tế, một số chương trình chứng nhận thu hái bền vững quốc tế đã được thử nghiệm ở Việt Nam với sự tham gia của cộng đồng và doanh nghiệp. Điều kiện chung là có phương án thu hái, theo dõi quần thể và ghi chép nguồn gốc.