Bách vàng (Xanthocyparis vietnamensis) được các nhà thực vật tìm thấy năm 1999 trên đỉnh núi đá vôi ở vùng Quản Bạ, tỉnh Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), và được công bố là loài mới năm 2002, kèm theo một chi mới là Xanthocyparis. Đây là một trong số rất ít lần trong vài thập kỷ gần đây giới khoa học tìm ra một chi cây lá kim chưa từng biết.
Cây không lớn, mọc lác đác trên các mỏm đá hiểm trở, người địa phương có lẽ đã thấy từ lâu nhưng khoa học thì chưa. Câu chuyện bách vàng cho thấy hệ thực vật núi đá vôi phía Bắc Việt Nam còn nhiều điều chưa biết, và một loài vừa được đặt tên đã có thể ở ngay bờ tuyệt chủng. Bài này kể lại quá trình phát hiện theo các công bố khoa học, giải thích vì sao nó được coi là chi mới, và chuyện gì đã xảy ra với loài này sau đó.
Chuyến khảo sát trên núi Bát Đại Sơn
Cuối thập niên 1990, vùng núi đá vôi Hà Giang là mục tiêu của nhiều đợt điều tra thực vật do các nhà khoa học Việt Nam phối hợp với đồng nghiệp nước ngoài thực hiện. Núi đá vôi ở đây dốc đứng, đỉnh nhọn, đất chỉ đọng trong khe đá, đi lại cực kỳ khó. Chính vì khó đến nên các đỉnh núi giữ được những mảng rừng cây lá kim mà vùng thấp đã mất.
Trong một đợt khảo sát năm 1999 trên núi Bát Đại Sơn, thuộc vùng Quản Bạ, nhóm nghiên cứu thu được mẫu của một cây lá kim lạ: lá vảy giống họ Hoàng đàn (Cupressaceae) nhưng có những đặc điểm không khớp với chi nào đã biết. Trong số người tham gia có nhà thực vật Nguyễn Tiến Hiệp, người gắn bó lâu năm với việc nghiên cứu và bảo tồn cây lá kim Việt Nam, cùng các đồng nghiệp trong nước và quốc tế.
Mẫu được đưa về phân tích, so sánh với tiêu bản các loài bách trên thế giới. Năm 2002, bài báo công bố loài mới với tên Xanthocyparis vietnamensis ra đời, đứng tên các tác giả Farjon, Nguyễn Tiến Hiệp, Harder, Phan Kế Lộc và Averyanov. Tên chi ghép từ tiếng Hy Lạp xanthos (vàng) và kyparissos (cây bách), tên loài chỉ Việt Nam; tên tiếng Việt "bách vàng" dịch sát nghĩa tên khoa học.
Vì sao đây là một chi mới chứ không chỉ một loài mới
Phát hiện loài mới trong một chi đã biết diễn ra hằng năm: một loài lan hài mới, một loài gừng mới. Phát hiện một chi mới thì hiếm hơn nhiều, nhất là với cây lá kim, nhóm thực vật đã được nghiên cứu kỹ vì giá trị gỗ và vì số loài trên thế giới không nhiều. Khi bách vàng được công bố, giới thực vật học so sánh nó với phát hiện thông Wollemi ở Úc năm 1994, một chi cây lá kim khác được tìm thấy trong hẻm núi hẻo lánh.
Điểm đặc biệt của bách vàng là cây mang hai kiểu lá cùng lúc ở cây trưởng thành: lá vảy áp sát cành như các loài bách, và lá hình kim ngắn như cây non. Cấu trúc nón và hạt cũng có những đặc điểm khác các chi gần. Dựa vào tập hợp đặc điểm đó, các tác giả đặt ra chi Xanthocyparis, và chuyển vào đây cả loài bách vàng Bắc Mỹ (Nootka cypress), một loài vốn được xếp ở chi khác.
Cần nói thêm: việc chia chi trong họ Hoàng đàn vẫn còn tranh luận. Một số nhà phân loại về sau đề xuất xếp bách vàng vào chi khác hoặc gộp lại với các chi gần dựa trên dữ liệu phân tử. Tên Xanthocyparis vietnamensis vẫn được dùng rộng rãi trong tài liệu bảo tồn ở Việt Nam. Tranh luận này không làm giảm giá trị phát hiện: dù xếp vào chi nào, bách vàng vẫn là một dòng tiến hoá riêng, chưa từng được biết trước năm 1999.
Dòng thời gian của câu chuyện bách vàng
Các mốc dưới đây lấy theo những gì đã được công bố và đưa tin rộng rãi; những chi tiết nhỏ hơn như ngày khảo sát cụ thể có thể khác nhau tuỳ tài liệu.
| Thời gian | Sự kiện |
|---|---|
| Cuối thập niên 1990 | Các đợt điều tra thực vật núi đá vôi Hà Giang do nhà khoa học Việt Nam và quốc tế thực hiện |
| 1999 | Thu được mẫu cây lá kim lạ trên núi Bát Đại Sơn, vùng Quản Bạ |
| 2002 | Công bố loài và chi mới Xanthocyparis vietnamensis trên tạp chí khoa học quốc tế |
| Sau 2002 | Các khảo sát tiếp theo tìm thêm một số điểm có bách vàng ở vùng núi đá vôi phía Bắc; loài được đánh giá ở mức nguy cấp rất cao |
| Những năm tiếp theo | Nỗ lực nhân giống, trồng bảo tồn chuyển chỗ và đưa loài vào các danh mục bảo vệ |
| 2025 | Hà Giang sáp nhập vào tỉnh Tuyên Quang; vùng núi có bách vàng nay thuộc tỉnh Tuyên Quang mới |
Điều đáng suy nghĩ là khoảng cách giữa "được biết đến" và "bị đe doạ" gần như bằng không. Ngay từ khi công bố, các tác giả đã lưu ý số cây tìm thấy rất ít, phân bố hẹp. Nhiều loài đặc hữu núi đá vôi khác ở miền Bắc có lẽ cũng đang ở hoàn cảnh tương tự, chỉ là chưa ai trèo lên đúng đỉnh núi.
Một loài vừa được đặt tên đã ở bờ tuyệt chủng
Bách vàng mọc ở những nơi cực kỳ khắc nghiệt: mỏm đá vôi lộ thiên, đất mỏng, gió mạnh, nhiệt độ mùa đông thấp. Cây lớn rất chậm, số cây trưởng thành ít, cây con tái sinh tự nhiên hiếm gặp. Danh lục đỏ IUCN xếp bách vàng ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR), mức cao nhất trước khi tuyệt chủng ngoài tự nhiên.
Mối đe doạ không chỉ đến từ sinh học. Gỗ bách vàng có màu vàng, thơm, bền, và các cây lá kim họ Hoàng đàn ở miền Bắc từng bị khai thác lấy gỗ, lấy gốc rễ, lấy tinh dầu. Cháy rừng trên núi đá vào mùa khô, nương rẫy lan lên sườn núi và việc lấy củi cũng góp phần thu hẹp nơi sống. Với một loài chỉ còn ít cây, mất một vài cá thể đã là mất một phần đáng kể vốn gen.
Vì vậy, ngay sau khi công bố, việc giữ chỗ cây mọc và nhân giống được đặt ra cấp bách. Các nhà khoa học đã thử nhân giống bằng giâm hom và gieo hạt, đưa cây con về trồng ở các vườn thực vật trong nước và vườn thực vật nước ngoài theo chương trình hợp tác bảo tồn cây lá kim. Trồng chuyển chỗ không thay được việc giữ cây ở nơi mọc tự nhiên, nhưng là tấm lưới an toàn nếu quần thể ngoài thiên nhiên gặp biến cố.
Những người đã giữ câu chuyện này tiếp diễn
Nhà khoa học trong nước. Các nhà thực vật Việt Nam tiếp tục khảo sát núi đá vôi phía Bắc, tìm thêm điểm phân bố và theo dõi tình trạng cây. Công việc này đòi hỏi leo núi đá nhiều ngày, ở lại trong điều kiện thiếu thốn, và phần lớn không được công chúng biết đến.
Đối tác quốc tế. Các chương trình bảo tồn cây lá kim quốc tế hỗ trợ kỹ thuật nhân giống, đào tạo và đưa cây vào các bộ sưu tập sống ở nhiều nước, để loài không phụ thuộc hoàn toàn vào vài đỉnh núi.
Kiểm lâm và chính quyền địa phương. Vùng núi có bách vàng nằm trong khu vực quản lý bảo vệ rừng; việc tuần tra, phòng cháy và kiểm soát khai thác ở núi đá là phần việc của lực lượng kiểm lâm sở tại.
Người dân địa phương. Người H'Mông, người Dao sống quanh vùng núi là những người hiểu địa hình nhất. Nhiều chương trình bảo tồn ở núi đá vôi miền Bắc đã mời người dân tham gia tuần tra, dẫn đường, gieo ươm, vì không có họ thì không ai giữ được cây trên những đỉnh núi hẻo lánh.
Bài học từ bách vàng cho người yêu cây quý
Câu chuyện bách vàng đặt ra một câu hỏi khó: nếu đến năm 1999 còn có một chi cây lá kim chưa ai biết, thì còn bao nhiêu loài khác đang biến mất trước khi được đặt tên? Các nhà thực vật học thường nhắc rằng núi đá vôi Đông Nam Á là một trong những vùng có tỷ lệ loài đặc hữu cao và đang bị đe doạ mạnh do khai thác đá, làm nương và cháy rừng. Mỗi lần một ngọn núi đá bị nổ mìn lấy đá, có thể những loài chưa có tên đã mất theo.
Với người bình thường, cách giúp thiết thực nhất không phải là đi tìm bách vàng. Ngược lại, tò mò lên núi tìm cây, hái cành, đào cây con về trồng là gây hại trực tiếp cho một loài chỉ còn ít cá thể. Việc có ích hơn là hiểu và ủng hộ việc giữ rừng núi đá, tôn trọng các khu bảo vệ, và không mua bán sản phẩm từ cây lá kim quý không rõ nguồn gốc.
Đặc điểm hình thái chi tiết của bách vàng và các cây lá kim quý khác như hoàng đàn, bách xanh, thông đỏ đã được viết ở danh mục gỗ quý của trang. Bài này chỉ giữ lại phần câu chuyện: một cây nhỏ trên mỏm đá, một chuyến khảo sát, và một cái tên mới được thêm vào danh sách những loài cây mà Việt Nam có trách nhiệm giữ cho cả thế giới.
Núi đá vôi phía Bắc: kho loài còn chưa kể hết
Bách vàng không phải trường hợp đơn lẻ. Trong hai thập kỷ sau năm 2000, các nhà thực vật Việt Nam và quốc tế liên tục công bố loài mới từ vùng núi đá vôi miền Bắc: lan, gừng, thu hải đường, các loài cây bụi và cây gỗ nhỏ. Nguyên nhân nằm ở địa hình: mỗi khối núi đá vôi giống một hòn đảo trên cạn, cách biệt với khối núi bên cạnh bởi thung lũng đã thành ruộng, khiến loài tiến hoá riêng rẽ và nhiều loài chỉ có ở một vài ngọn núi.
Đặc điểm đó vừa là lý do của sự đa dạng, vừa là điểm yếu. Một loài chỉ có trên vài đỉnh núi thì chỉ cần một vụ cháy, một mỏ đá hay một đợt khai thác là có thể mất hẳn. Các nhà nghiên cứu cây lá kim Việt Nam đã nhiều lần cảnh báo rằng phần lớn cây lá kim bản địa của nước ta đang ở trong các bậc bị đe doạ của Danh lục đỏ, và núi đá vôi là nơi tập trung nhiều loài nhất.
Vì thế, khi đọc tin về một loài mới được phát hiện, câu hỏi nên đặt ra không chỉ là loài đó đẹp hay lạ thế nào, mà là nơi sống của nó đang được bảo vệ ra sao. Một loài được đặt tên mà nơi sống không được giữ thì cái tên chỉ còn lại trên tiêu bản trong phòng mẫu.
Câu hỏi thường gặp
Bách vàng được phát hiện ở đâu?
Mẫu đầu tiên được thu năm 1999 trên núi Bát Đại Sơn, vùng Quản Bạ thuộc tỉnh Hà Giang cũ. Sau sáp nhập năm 2025, Hà Giang thuộc tỉnh Tuyên Quang. Các khảo sát sau đó tìm thêm một số điểm có bách vàng ở vùng núi đá vôi phía Bắc.
Ai đặt tên khoa học cho bách vàng?
Bài báo công bố năm 2002 đứng tên các tác giả Farjon, Nguyễn Tiến Hiệp, Harder, Phan Kế Lộc và Averyanov, gồm các nhà thực vật Việt Nam và quốc tế. Tên Xanthocyparis vietnamensis có nghĩa là cây bách vàng của Việt Nam.
Vì sao gọi bách vàng là chi mới, còn có người xếp vào chi khác?
Khi công bố, các tác giả thấy tập hợp đặc điểm lá, nón, hạt không khớp chi nào đã biết nên lập chi Xanthocyparis. Về sau, dựa vào dữ liệu phân tử, một số nhà phân loại đề xuất cách xếp khác. Đây là tranh luận học thuật bình thường; tài liệu bảo tồn ở Việt Nam vẫn quen dùng tên Xanthocyparis vietnamensis.
Bách vàng còn bao nhiêu cây ngoài tự nhiên?
Các khảo sát cho thấy số cây trưởng thành rất ít và phân bố hẹp, đủ để IUCN xếp loài ở mức Cực kỳ nguy cấp. Con số cụ thể khác nhau theo từng đợt khảo sát nên không nên dẫn một con số duy nhất nếu không có nguồn và năm điều tra.
Có thể trồng bách vàng trong vườn nhà không?
Bách vàng là loài cực kỳ nguy cấp, việc nhân giống hiện chủ yếu do các cơ sở nghiên cứu, vườn thực vật thực hiện cho mục tiêu bảo tồn. Không nên đào, hái hay mua cây không rõ nguồn gốc; việc gây trồng loài nguy cấp phải theo quy định quản lý thực vật rừng hiện hành.
Thông Wollemi liên quan gì đến bách vàng?
Thông Wollemi là một chi cây lá kim được tìm thấy ở Úc năm 1994. Khi bách vàng được công bố, giới thực vật học thường nhắc hai phát hiện này cạnh nhau như những trường hợp hiếm hoi tìm ra cả một chi cây lá kim mới trong thời hiện đại.