Cây chò ngàn năm ở Cúc Phương là một cây chò xanh (Terminalia myriocarpa) cổ thụ mọc trong thung lũng rừng núi đá vôi của Vườn quốc gia Cúc Phương. Ban quản lý vườn giới thiệu tuổi cây ước tính khoảng một nghìn năm; thân cây thẳng, gốc có bạnh vè lớn, tán vượt lên trên tầng rừng. Cây còn sống đến hôm nay vì khu rừng quanh nó được Nhà nước khoanh giữ từ năm 1962, sớm hơn mọi khu rừng khác ở Việt Nam.
Câu chuyện của cây chò vì thế không tách khỏi câu chuyện của khu rừng. Một cây gỗ lớn đứng giữa đồng bằng Bắc Bộ, cách Hà Nội chưa đầy một ngày đường, có rất nhiều lý do để bị hạ từ lâu. Nó sống được không phải nhờ may mắn đơn thuần mà nhờ một quyết định giữ rừng có từ hơn sáu mươi năm trước, và nhờ nhiều thế hệ cán bộ kiểm lâm, nhà khoa học và người dân quanh rừng đã làm theo quyết định đó. Bài này kể lại những gì đã được ghi chép, phân biệt rõ đâu là số liệu chắc chắn, đâu là ước tính.
Khu rừng được khoanh giữ từ năm 1962
Cúc Phương là dải núi đá vôi nằm ở chỗ giao nhau của ba tỉnh cũ Ninh Bình, Thanh Hoá và Hoà Bình. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, phần rừng này thuộc tỉnh Ninh Bình mới (gộp Ninh Bình, Hà Nam, Nam Định), tỉnh Thanh Hoá và tỉnh Phú Thọ mới (đã gộp Hoà Bình). Đặc điểm địa hình là các thung lũng kín giữa những vách đá, nơi đất dày, ẩm, gió bão ít lọt vào, rất hợp cho cây gỗ lớn sống lâu.
Năm 1962, Chính phủ ra quyết định thành lập khu rừng cấm Cúc Phương. Đây được coi là khu bảo tồn thiên nhiên đầu tiên của Việt Nam; vài năm sau khu rừng được nâng thành vườn quốc gia. Ngày 1 tháng 4 năm 1963, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm Cúc Phương và căn dặn việc giữ rừng; ngày này về sau được vườn lấy làm dịp kỷ niệm. Cần hiểu bối cảnh: đầu thập niên 1960, nhu cầu gỗ cho xây dựng và đời sống rất lớn, đất rừng đang bị mở ra làm nương rẫy. Khoanh lại cả một vùng rừng để không khai thác là một lựa chọn ngược dòng.
Nhờ quyết định này, các thung lũng sâu của Cúc Phương giữ được một mảng rừng nhiệt đới trên núi đá vôi gần với dạng nguyên sinh, trong khi rừng ở nhiều vùng xung quanh đã thành đồi trọc, rừng thứ sinh hay ruộng nương. Cây chò ngàn năm chỉ là gương mặt dễ nhớ nhất của mảng rừng ấy.
Cây chò xanh: loài gì, vì sao sống lâu
Chò xanh thuộc chi Terminalia, họ Bàng (Combretaceae), cùng họ với cây bàng quen thuộc ở sân trường. Đây là loài cây gỗ lớn, rụng lá theo mùa, mọc rải rác trong rừng ẩm ở miền Bắc Việt Nam và các nước lân cận. Thân chò thẳng, tròn, vỏ màu xám nhạt, gốc thường có bạnh vè, tức những tấm rễ nổi dạng vách giúp cây đứng vững trên nền đất mỏng xen đá. Quả nhỏ có cánh, phát tán nhờ gió.
Cần phân biệt chò xanh với các cây cũng gọi là "chò" như chò chỉ, chò nâu, chò đãi; đó là những loài thuộc họ khác nhau, chỉ chung một tên dân gian để gọi cây gỗ cao, thân thẳng. Ở Cúc Phương, cây được gọi "chò ngàn năm" là chò xanh, theo giới thiệu của vườn.
Vì sao một cây có thể sống lâu như vậy? Cây gỗ lớn trong rừng ẩm sống lâu khi có đủ ba điều kiện: chỗ đứng kín gió để không bị bão quật đổ, nguồn nước và đất ổn định, và không bị người khai thác. Thung lũng của Cúc Phương đáp ứng cả ba. Còn con số "một nghìn năm" là ước tính: với cây nhiệt đới, vòng gỗ hằng năm thường không rõ và lõi cây già hay bị rỗng, nên không ai đếm vòng được. Tuổi được suy ra từ kích thước thân, tốc độ sinh trưởng của loài và hiểu biết về khu rừng, nên đọc đúng là "cây rất già, có thể cỡ nghìn năm", không phải một con số đo chính xác.
Những gì chắc chắn và những gì là ước tính
Khi đọc tin về cây chò ngàn năm hay bất kỳ cây cổ thụ nào, nên tách hai loại thông tin. Bảng dưới áp dụng cách tách đó cho chính câu chuyện này.
| Thông tin | Mức độ chắc chắn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cúc Phương được khoanh giữ làm khu rừng cấm năm 1962 | Chắc chắn, có văn bản | Được coi là khu bảo tồn đầu tiên của Việt Nam |
| Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm Cúc Phương ngày 1/4/1963 | Chắc chắn, được ghi chép rộng rãi | Vườn lấy ngày này làm dịp kỷ niệm |
| Cây chò ngàn năm là chò xanh (Terminalia myriocarpa) | Theo giới thiệu của vườn | Có thể kiểm bằng lá, quả có cánh |
| Tuổi cây khoảng một nghìn năm | Ước tính | Không đếm vòng gỗ được ở cây nhiệt đới già |
| Chiều cao, chu vi thân | Số đo thay đổi theo lần đo và nguồn dẫn | Nên lấy số từ ban quản lý vườn, ghi năm đo |
Cách đọc này không làm câu chuyện kém đi. Ngược lại, nó giúp bạn tránh những bài viết thổi phồng tuổi cây lên vài nghìn năm hoặc gắn cho cây những con số không ai đo. Một cây chò xanh già cả nghìn năm, sống sót giữa đồng bằng Bắc Bộ đông dân, tự nó đã là chuyện đáng kể.
Những cây cổ thụ khác trong cùng khu rừng
Đường mòn đến cây chò ngàn năm đi qua một vùng rừng còn nhiều cây gỗ lớn khác. Nổi bật nhất là cây đăng (Tetrameles nudiflora), loài cây gỗ lớn có bạnh vè rất rộng, thân bạc, cũng được vườn giới thiệu là cây cổ thụ hàng trăm năm. Đăng là cây gỗ nhẹ, không phải gỗ quý theo nghĩa thương mại, nhưng là một trong những cây cao lớn nhất của rừng ẩm Đông Nam Á, nơi sinh sống của nhiều loài chim, dơi, phong lan và dương xỉ bám thân.
Cúc Phương còn có những loài gỗ quý của miền Bắc như sến, táu, lát, chò chỉ, và nhiều loài cây dược liệu dưới tán rừng. Các đợt điều tra thực vật trong nhiều thập kỷ đã ghi nhận ở đây vài nghìn loài thực vật bậc cao, trong đó có những loài được mô tả lần đầu từ mẫu thu ở Cúc Phương. Con số cụ thể khác nhau theo từng đợt điều tra, nên ở đây chỉ nêu mức độ: Cúc Phương là một trong những vùng có hệ thực vật được nghiên cứu kỹ nhất miền Bắc.
Điều đáng chú ý là các cây cổ thụ này tập trung ở thung lũng trung tâm, nơi khó vào nhất. Ở rìa vườn, gần khu dân cư, rừng trẻ hơn và thưa hơn. Bức tranh đó phản ánh đúng lịch sử: chỗ nào người dễ đến, cây lớn đã bị lấy đi từ trước khi có quyết định giữ rừng.
Giữ một khu rừng cạnh làng không đơn giản
Câu chuyện Cúc Phương không chỉ có những ngày đẹp. Rừng nằm sát làng của người Mường và người Kinh, nhiều gia đình từng sống dựa vào rừng: lấy củi, măng, lá thuốc, săn bắt. Khi rừng được khoanh giữ, một phần dân cư trong vùng lõi đã được bố trí chuyển ra ngoài; những thay đổi như vậy luôn kéo theo khó khăn về đất sản xuất và sinh kế mà các tài liệu về vườn có ghi nhận.
Áp lực vào rừng không mất đi sau khi có vườn quốc gia. Báo chí qua nhiều năm đã đưa tin về các vụ chặt trộm gỗ, săn bắt động vật ở vùng rìa Cúc Phương, và về việc lực lượng kiểm lâm phải tuần tra liên tục trên địa hình núi đá hiểm trở. Đây là bài học chung cho mọi khu bảo tồn: quyết định giữ rừng chỉ là bước đầu, việc giữ được rừng phụ thuộc vào người tuần tra hằng ngày và vào chỗ người dân quanh rừng có sinh kế khác hay không.
Về phía bảo tồn chủ động, Cúc Phương có vườn thực vật và các khu nhân giống cây bản địa, nơi gieo ươm cây gỗ quý để trồng bổ sung và phục vụ nghiên cứu. Vườn cũng nổi tiếng với các trung tâm cứu hộ động vật, nhưng phần thực vật ít được nhắc đến hơn dù có vai trò không nhỏ trong việc giữ nguồn giống các loài cây rừng miền Bắc.
Câu chuyện này dạy gì về cây cổ thụ
Nhìn từ cây chò ngàn năm, có thể rút ra mấy điều áp dụng được cho mọi cây cổ thụ, kể cả cây đa đầu làng hay cây lim sau đình:
- Cây cổ thụ sống nhờ môi trường, không chỉ nhờ được bảo vệ riêng từng cây. Rào quanh một gốc cây mà phá hết rừng xung quanh thì cây sẽ chịu gió, nắng, đất khô mà suy yếu.
- Quyết định sớm có giá trị lớn. Khu rừng được giữ năm 1962 mới có cây chò hôm nay. Nhiều cây cổ thụ khác ở đồng bằng đã không có cơ hội đó.
- Tuổi cây là ước tính, giá trị cây thì không cần ước tính. Một cây cổ thụ là nguồn giống, nơi sống của nhiều loài, và là dấu vết của kiểu rừng đã gần mất.
- Người đứng sau cây. Mỗi cây cổ thụ còn đứng là kết quả của rất nhiều lần có người chọn không chặt nó.
- Tham quan có trách nhiệm. Đi đúng lối mòn, không bóc vỏ, không khắc chữ, không leo lên bạnh vè: những việc nhỏ này cộng lại qua hàng chục nghìn lượt khách mỗi năm sẽ thành tổn thương thật cho cây.
Một cây cổ thụ là cả một khu dân cư của rừng
Người đến xem cây chò thường chỉ ngước lên ngọn. Nhà sinh thái nhìn cây theo cách khác: một cây vượt tán cả nghìn năm tuổi là nơi sống của hàng trăm loài khác. Trên thân và cành là rêu, địa y, dương xỉ, phong lan bám; trong hốc thân và bạnh vè là nơi trú của dơi, bò sát, côn trùng; tán cây cho chim làm tổ và là điểm dừng của các loài chim di chuyển giữa các thung lũng. Lá rụng hằng năm nuôi một lớp đất mùn dày quanh gốc, nơi nấm và vi sinh vật phân giải.
Cây già còn là nguồn giống đã được chọn lọc qua hàng thế kỷ. Hạt của một cây sống sót qua bao nhiêu mùa bão, hạn, rét đậm mang vốn gen đã chứng tỏ sức chịu đựng. Các chương trình trồng lại rừng bằng cây bản địa đều coi những cây mẹ như vậy là tài sản, vì cây giống lấy từ đó thường thích nghi tốt hơn với điều kiện địa phương so với giống mang từ nơi khác đến.
Khi một cây cổ thụ đổ, khoảng trống trên tán để ánh sáng lọt xuống, cây con bên dưới bật lên thay thế. Đó là vòng đời tự nhiên của rừng. Điều làm rừng mất đi không phải là một cây già chết, mà là khi cây lớn bị lấy đi hàng loạt và không còn thế hệ nào thay. Cúc Phương giữ được cả cây già lẫn lớp cây kế cận, và chính điều đó mới làm nên giá trị của khu rừng.
Câu hỏi thường gặp
Cây chò ngàn năm Cúc Phương có đúng một nghìn tuổi không?
Không ai đo được chính xác. Tuổi cây là ước tính dựa vào kích thước thân, tốc độ lớn của loài và lịch sử khu rừng, vì cây nhiệt đới già không đếm vòng gỗ được. Nên hiểu là cây rất già, có thể cỡ nghìn năm, theo giới thiệu của ban quản lý vườn.
Cây chò xanh có phải gỗ quý không?
Chò xanh là cây gỗ lớn, gỗ dùng được trong xây dựng nhưng không nằm trong nhóm gỗ quý như trắc, gụ, mun. Giá trị của cây chò ngàn năm nằm ở tuổi, kích thước và vai trò trong rừng, không nằm ở khối gỗ của nó.
Vì sao Cúc Phương được gọi là khu bảo tồn đầu tiên của Việt Nam?
Năm 1962 Chính phủ quyết định thành lập khu rừng cấm Cúc Phương, sớm hơn mọi khu bảo tồn khác trong cả nước, sau đó khu rừng được nâng thành vườn quốc gia. Vì vậy Cúc Phương thường được coi là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam.
Cúc Phương nay thuộc tỉnh nào sau sáp nhập 2025?
Rừng Cúc Phương trải trên ba tỉnh cũ Ninh Bình, Thanh Hoá, Hoà Bình. Sau sắp xếp năm 2025, phần rừng thuộc tỉnh Ninh Bình mới, tỉnh Thanh Hoá và tỉnh Phú Thọ mới (gồm cả Hoà Bình cũ). Trụ sở và lối vào chính của vườn ở phía Ninh Bình.
Cây đăng cổ thụ ở Cúc Phương khác cây chò thế nào?
Cây đăng (Tetrameles nudiflora) thuộc họ khác, gỗ nhẹ, gốc có bạnh vè rất rộng và thân màu bạc. Chò xanh thuộc họ Bàng, thân thẳng, quả có cánh. Cả hai đều là cây gỗ lớn của tầng vượt tán trong rừng ẩm nhiệt đới.
Đi xem cây chò ngàn năm cần lưu ý gì để không làm hại cây?
Đi đúng lối mòn có sẵn, không giẫm lên vùng rễ quanh gốc, không leo lên bạnh vè, không khắc chữ hay bóc vỏ, không bẻ cây con quanh gốc. Nên đi theo hướng dẫn của vườn và tránh để lại rác, kể cả rác hữu cơ.