Rừng pơ mu cổ thụ Tây Giang là một quần thể hàng trăm cây pơ mu (Fokienia hodginsii) già mọc trên các dãy núi cao vùng Tây Giang, giáp biên giới Lào, thuộc tỉnh Quảng Nam cũ (nay thuộc thành phố Đà Nẵng). Quần thể này được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam vào đầu thập niên 2010, và còn đứng được chủ yếu nhờ cộng đồng người Cơ Tu giữ rừng theo luật tục.
Trong khi pơ mu ở nhiều vùng miền Trung và Tây Nguyên bị khai thác gần cạn vì gỗ thơm, bền, ít mối mọt, thì khu rừng này vẫn còn những cây được ước tính hàng trăm năm, có cây được nói là cả nghìn năm tuổi. Bài viết kể lại câu chuyện theo những gì đã được báo chí, cơ quan quản lý và các nhà nghiên cứu ghi nhận; đặc điểm sinh học của pơ mu như một loài cây Tây Nguyên được bàn ở danh mục cây bản địa của trang.
Một quần thể cây cổ thụ trên đỉnh núi
Vùng Tây Giang nằm ở phía tây của Quảng Nam cũ, là vùng núi cao, nhiều mây mù, giáp nước Lào. Trên những sườn núi và đỉnh núi ở độ cao lớn, rừng lá rộng xen lẫn cây lá kim, trong đó pơ mu là loài nổi bật nhất. Các cây pơ mu cổ thụ ở đây có thân to, vỏ nứt dọc màu nâu đỏ, nhiều cây phủ rêu và phong lan, gốc rộng đến mức vài người ôm không xuể.
Khi chương trình Cây Di sản Việt Nam công nhận quần thể pơ mu này, điều được nhấn mạnh không chỉ là tuổi và kích thước cây, mà còn là việc cả một quần thể lớn còn tồn tại ở một nơi. Cây di sản thường được công nhận từng cây đơn lẻ trong sân đình, sân chùa; công nhận một quần thể trong rừng là trường hợp đặc biệt hơn, gắn với trách nhiệm bảo vệ cả khu rừng chứ không chỉ một gốc cây.
Tuổi của các cây pơ mu được ước tính dựa trên kích thước và tốc độ sinh trưởng chậm của loài. Như mọi cây cổ thụ, con số "nghìn năm" nên được hiểu là ước tính; điều chắc chắn là đây là những cây đã đứng ở đó qua nhiều thế hệ người Cơ Tu.
Rừng pơ mu ở độ cao lớn thường gắn với khí hậu mát, ẩm quanh năm, mây mù bao phủ nhiều tháng. Điều kiện đó giúp cây lớn chậm nhưng gỗ chắc, và cũng nuôi lớp rêu, dương xỉ, phong lan bám dày trên thân. Với người Cơ Tu, những cánh rừng trên đỉnh núi còn là nơi đầu nguồn của các con suối chảy về làng, nên giữ rừng cũng là giữ nước cho ruộng nương và sinh hoạt.
Vì sao pơ mu bị săn lùng ở nơi khác
Pơ mu là loài cây lá kim quý, gỗ nhóm I theo bảng phân loại gỗ Việt Nam. Gỗ có mùi thơm dễ chịu, thớ mịn, ít cong vênh, chịu ẩm và mối mọt tốt, nên được ưa chuộng để làm nhà, làm đồ thờ, đồ mỹ nghệ, và từ lâu được dùng trong kiến trúc truyền thống ở nhiều nơi. Rễ và gốc pơ mu còn được dùng để chưng cất tinh dầu.
Chính giá trị đó khiến pơ mu bị khai thác mạnh trong nhiều thập kỷ. Báo chí nhiều lần đưa tin về các vụ phá rừng pơ mu, chặt hạ cây pơ mu lớn trái phép ở các vùng núi miền Trung và Tây Nguyên, trong đó có những huyện miền núi của Quảng Nam cũ. Có vụ người ta chỉ cưa lấy phần gỗ tốt rồi bỏ lại thân cây lớn trong rừng; có vụ đào cả gốc rễ để lấy tinh dầu. Những tin đó cho thấy một khu rừng pơ mu cổ thụ còn nguyên vẹn là của hiếm.
Pơ mu lại là loài mọc chậm, tái sinh tự nhiên không dễ, cây con cần điều kiện ẩm mát dưới tán rừng. Một cây pơ mu lớn bị chặt cần hàng trăm năm mới có cây khác thay thế, nếu rừng còn. Danh lục đỏ IUCN xếp pơ mu ở mức Sắp nguy cấp (VU), và loài có tên trong các danh mục thực vật rừng được bảo vệ ở Việt Nam.
Rừng thiêng và luật tục Cơ Tu
Người Cơ Tu sinh sống lâu đời ở vùng núi phía tây Quảng Nam cũ và Thừa Thiên Huế cũ. Trong quan niệm truyền thống của nhiều làng Cơ Tu, có những khu rừng được coi là rừng thiêng, rừng của tổ tiên, rừng đầu nguồn nước. Ở đó, việc chặt cây, phát rẫy, săn bắt bị luật tục cấm hoặc hạn chế chặt chẽ. Người vi phạm có thể bị làng phạt theo luật tục, thường là bồi thường bằng vật nuôi, rượu, và làm lễ tạ lỗi với cộng đồng.
Những khu rừng như vậy, dù không được lập ra với mục đích bảo tồn theo nghĩa hiện đại, đã thực tế giữ lại nhiều cây cổ thụ qua hàng trăm năm. Các nhà nghiên cứu về lâm nghiệp cộng đồng ở Việt Nam thường dẫn trường hợp của người Cơ Tu như một ví dụ về việc tri thức và luật lệ bản địa có thể bổ sung cho luật pháp nhà nước trong việc giữ rừng.
Ở Tây Giang, theo báo chí đưa tin, khi quần thể pơ mu được công nhận Cây Di sản, chính quyền địa phương đã giao cho các cộng đồng thôn bản quản lý, bảo vệ từng khu vực rừng, kết hợp luật tục với quy chế bảo vệ rừng. Già làng, những người có uy tín trong cộng đồng, giữ vai trò nhắc nhở và giải quyết các vụ vi phạm nhỏ trong làng trước khi đến cơ quan nhà nước.
Những yếu tố giúp khu rừng còn đứng
Nhìn lại, có thể thấy khu rừng pơ mu Tây Giang còn tồn tại nhờ nhiều yếu tố cùng lúc, không có yếu tố nào tự nó là đủ:
- Địa hình xa và cao. Rừng nằm trên núi cao, đường vào khó, chi phí vận chuyển gỗ lớn, điều này phần nào làm chậm việc khai thác so với những vùng gần đường.
- Luật tục và niềm tin cộng đồng. Rừng thiêng, rừng đầu nguồn được làng coi trọng, người trong làng tự giám sát nhau.
- Công nhận chính thức. Danh hiệu Cây Di sản và việc đưa khu rừng vào diện quản lý bảo vệ tạo thêm căn cứ cho chính quyền và cộng đồng.
- Giao rừng cho cộng đồng. Khi người dân được giao trách nhiệm và hưởng một phần lợi ích từ bảo vệ rừng, họ có động lực rõ ràng để giữ.
- Sự chú ý của báo chí và công chúng. Một khu rừng được nhiều người biết và quan tâm khó bị xâm hại lặng lẽ hơn.
Du lịch: cơ hội và thách thức mới
Danh hiệu Cây Di sản và những hình ảnh rừng pơ mu phủ rêu trong sương mù đã thu hút sự quan tâm của người đi phượt, người chụp ảnh và các nhóm du lịch sinh thái. Du lịch có thể mang lại thu nhập cho cộng đồng giữ rừng, tạo thêm lý do kinh tế để rừng còn nguyên. Ở nhiều nơi trên thế giới, mô hình du lịch cộng đồng gắn với rừng cổ thụ đã giúp người dân có sinh kế mà không cần khai thác gỗ.
Nhưng du lịch cũng mang theo rủi ro. Lượng khách đông làm nén đất quanh gốc, ảnh hưởng đến rễ cây; rác thải, lửa trại và việc bẻ cành, khắc chữ lên thân cây là những tổn hại thường gặp ở các điểm cây cổ thụ. Rêu, phong lan trên thân pơ mu có thể bị người ta gỡ mang về. Đường mở rộng để xe vào thuận tiện cũng là đường cho kẻ trộm gỗ.
Vì vậy, nguyên tắc chung cho du lịch ở các khu rừng cổ thụ là đi cùng người dẫn đường địa phương, tôn trọng luật lệ của làng, không lấy bất cứ thứ gì từ rừng, và hiểu rằng mình là khách trong khu rừng mà người Cơ Tu đã giữ qua nhiều thế hệ. Bài viết không hướng dẫn lịch trình tham quan; thông tin đi lại nên hỏi chính quyền và cộng đồng địa phương.
Từ Tây Giang nhìn ra những khu rừng pơ mu khác
Pơ mu còn có ở nhiều vùng núi khác: Tây Nguyên, vùng núi phía Bắc, các dãy núi miền Trung. Ở một số khu bảo tồn và vườn quốc gia, pơ mu vẫn còn những cá thể lớn. Nhưng những quần thể pơ mu cổ thụ lớn và tập trung như ở Tây Giang thì hiếm. Phần lớn pơ mu ngoài tự nhiên hiện còn là cây rải rác, hoặc cây trẻ hơn mọc lại sau khai thác.
Câu chuyện Tây Giang cho thấy một điều quan trọng về bảo tồn cây quý: những nơi còn giữ được rừng tốt nhất thường là nơi cộng đồng địa phương có quyền và có trách nhiệm với rừng. Khi cộng đồng coi rừng là của mình, theo nghĩa vừa có quyền lợi vừa có nghĩa vụ, rừng có người canh giữ hằng ngày mà không lực lượng nhà nước nào thay thế được.
Với các khu rừng pơ mu khác, bài học đó gợi ý hướng đi: không chỉ trông vào lực lượng kiểm lâm, mà cần tìm cách để người dân quanh rừng cùng hưởng lợi từ rừng còn nguyên, qua chi trả dịch vụ môi trường rừng, du lịch cộng đồng có kiểm soát, hay các sinh kế dưới tán rừng như trồng cây dược liệu bản địa.
Giữ rừng hằng ngày trông như thế nào
Danh hiệu và quyết định giao rừng chỉ là giấy tờ; việc giữ rừng thật sự diễn ra qua những chuyến tuần tra lặp đi lặp lại. Ở nhiều vùng núi miền Trung, mô hình phổ biến là tổ bảo vệ rừng cộng đồng gồm người trong thôn, chia ca đi tuần theo lịch, phối hợp với kiểm lâm địa bàn và đồn biên phòng ở khu vực giáp biên. Mỗi chuyến đi có thể mất cả ngày leo núi, kiểm tra dấu vết người lạ, cây bị đánh dấu, đường mòn mới mở.
Nguồn kinh phí cho những chuyến tuần tra thường đến từ chi trả dịch vụ môi trường rừng và các chương trình hỗ trợ bảo vệ rừng của nhà nước. Số tiền không lớn, nhưng với cộng đồng miền núi, đó là thu nhập ổn định gắn trực tiếp với việc rừng còn nguyên. Khi rừng bị chặt, nguồn chi trả cũng bị ảnh hưởng, nên chính người dân có lý do để báo khi thấy dấu hiệu bất thường.
Một phần quan trọng khác là tri thức của người đi rừng lâu năm. Họ biết cây nào già, cây nào bị bệnh, khu nào hay có người lạ qua lại, mùa nào dễ cháy. Những hiểu biết đó không có trong bản đồ của cơ quan quản lý. Các chương trình bảo tồn hiệu quả thường mời những người này tham gia ghi chép, đánh dấu cây, theo dõi tái sinh, biến tri thức truyền miệng thành dữ liệu có thể dùng cho nhiều năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Rừng pơ mu Tây Giang nay thuộc tỉnh nào?
Tây Giang trước đây là một huyện miền núi của tỉnh Quảng Nam. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Quảng Nam gộp vào thành phố Đà Nẵng và cấp huyện được bỏ, nên khu rừng nay thuộc địa bàn các xã vùng núi phía tây thành phố Đà Nẵng.
Có bao nhiêu cây pơ mu được công nhận Cây Di sản ở Tây Giang?
Quần thể được công nhận gồm hàng trăm cây pơ mu cổ thụ. Báo chí từng đưa con số cụ thể theo thời điểm công nhận, nhưng số cây có thể thay đổi khi khảo sát bổ sung, nên muốn chính xác cần tra thông báo của đơn vị công nhận và chính quyền địa phương.
Cây Di sản Việt Nam do ai công nhận?
Danh hiệu Cây Di sản Việt Nam do Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam xét và công nhận, theo tiêu chí về tuổi, kích thước, giá trị văn hoá, lịch sử hoặc khoa học. Tiêu chí và hồ sơ được bàn kỹ ở danh mục cây cổ thụ và Cây Di sản của trang.
Rừng thiêng của người Cơ Tu có còn được tôn trọng ngày nay?
Ở nhiều làng Cơ Tu, quan niệm về rừng thiêng, rừng đầu nguồn vẫn được già làng và cộng đồng giữ gìn, và được kết hợp với các quy chế bảo vệ rừng của nhà nước. Mức độ gìn giữ khác nhau giữa các làng, phụ thuộc vào sinh kế và sự thay đổi của đời sống.
Vì sao gỗ pơ mu được ưa chuộng đến vậy?
Gỗ pơ mu thơm, thớ mịn, ít cong vênh, chịu ẩm và mối mọt tốt, xưa nay được dùng làm nhà, đồ thờ, đồ mỹ nghệ; gốc rễ dùng lấy tinh dầu. Giá trị đó khiến loài bị khai thác mạnh ở nhiều vùng, trong khi cây mọc rất chậm.
Khách tham quan rừng pơ mu cần lưu ý gì?
Nên đi cùng người dẫn đường địa phương, hỏi phép làng, không đốt lửa trong rừng, không leo lên gốc cây, không bóc vỏ, không gỡ rêu hay phong lan trên thân, mang rác ra khỏi rừng. Mỗi lượt khách đều để lại dấu vết, nên giữ dấu vết đó nhỏ nhất có thể.