Nhóm IA và nhóm IIA là hai nhóm trong Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ban hành kèm Nghị định 06/2019/NĐ-CP (đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 84/2021/NĐ-CP), văn bản hướng dẫn Luật Lâm nghiệp 2017. Loài nhóm IA bị nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại; loài nhóm IIA bị hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. Chữ "A" chỉ thực vật, còn động vật rừng xếp vào nhóm IB và IIB.
Nói gọn: nhóm I là loài còn rất ít ngoài tự nhiên hoặc có nguy cơ tuyệt chủng rất cao, nên gần như mọi tác động vào cá thể hoang dã đều bị chặn; nhóm II là loài còn ít hoặc có nguy cơ tuyệt chủng, được khai thác có kiểm soát trong những điều kiện chặt. Hai nhóm này không phải "nhóm gỗ I, II" của bảng phân loại gỗ, cũng không phải hạng trong Sách Đỏ. Bài này giải thích danh mục được lập theo tiêu chí nào, chế độ quản lý từng nhóm khác nhau ra sao, và những chỗ người trồng cây, người làm nghề gỗ hay hiểu sai. Đây là phần nguyên lý, không phải tư vấn pháp lý; văn bản có thể đã được sửa, khi cần làm việc cụ thể hãy tra bản hiện hành.
Danh mục này nằm trong văn bản nào
Luật Lâm nghiệp số 16/2017/QH14, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2019, là luật gốc về rừng và lâm sản. Luật giao Chính phủ quy định chi tiết về thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Văn bản thực hiện việc đó là Nghị định 06/2019/NĐ-CP ngày 22 tháng 1 năm 2019 về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (thường gọi tắt là CITES). Danh mục các loài nằm ở phụ lục kèm theo nghị định.
Năm 2021, Nghị định 84/2021/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 06/2019, trong đó có điều chỉnh danh mục. Vì vậy, một bảng danh sách loài lưu truyền trên mạng có thể đã cũ: có loài được thêm, có loài chuyển nhóm, có tên khoa học được cập nhật theo phân loại mới. Muốn biết chính xác một loài cây đang ở nhóm nào, cách chắc nhất là mở phụ lục trong bản hợp nhất hoặc bản gốc kèm các văn bản sửa đổi trên cổng văn bản pháp luật chính thức.
Trước Nghị định 06/2019, danh mục tương tự nằm trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Nhiều tài liệu, biển báo ở vườn quốc gia, thậm chí sách giáo khoa cũ vẫn dẫn nhóm theo văn bản năm 2006. Khi thấy một nguồn ghi "cây X thuộc nhóm IIA" mà không nói theo văn bản nào, bạn nên coi đó là thông tin cần kiểm lại chứ chưa phải kết luận.
Hai nhóm khác nhau ở tiêu chí và chế độ quản lý
Nghị định đặt ra tiêu chí để xếp loài và chế độ quản lý đi kèm. Bảng dưới tóm tắt tinh thần chung, diễn đạt lại cho dễ hiểu; câu chữ pháp lý chính xác phải đọc trong văn bản gốc.
| Khía cạnh | Nhóm IA | Nhóm IIA |
|---|---|---|
| Tiêu chí chính | Loài có giá trị đặc biệt về khoa học, môi trường hoặc kinh tế; quần thể ngoài tự nhiên còn rất ít hoặc nguy cơ tuyệt chủng rất cao | Loài có giá trị về khoa học, môi trường hoặc kinh tế; quần thể còn ít hoặc có nguy cơ tuyệt chủng |
| Khai thác từ tự nhiên | Chỉ cho các mục đích như bảo tồn, nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế, tạo nguồn giống ban đầu; phải có cho phép của cơ quan có thẩm quyền | Được khai thác có điều kiện, phải chứng minh không làm ảnh hưởng tới sự tồn tại của loài ngoài tự nhiên |
| Mục đích thương mại | Nghiêm cấm với mẫu vật có nguồn gốc tự nhiên | Hạn chế, chỉ trong khuôn khổ được phép |
| Trồng cấy nhân tạo | Được phép nhưng cơ sở phải đăng ký, có nguồn giống hợp pháp | Được phép, cơ sở trồng vì mục đích thương mại thường phải đăng ký |
| Hệ quả khi vi phạm | Có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự ở ngưỡng thấp hơn | Xử phạt hành chính hoặc hình sự tuỳ quy mô, giá trị |
Điểm cần nhớ là chế độ quản lý gắn với nguồn gốc mẫu vật. Một cây cùng loài, nếu mọc tự nhiên trong rừng thì chịu chế độ ngặt nhất; nếu do cơ sở đăng ký gieo ươm từ nguồn giống hợp pháp thì có đường đi riêng, được trồng, được bán theo quy định. Phần lớn tranh chấp và vụ việc xảy ra ở chỗ không chứng minh được nguồn gốc.
Vì sao lại có chữ A, chữ B và hai nhóm I, II
Cách đặt ký hiệu khá logic khi nhìn vào cả danh mục: số La Mã nói mức độ nghiêm ngặt, chữ cái nói giới sinh vật. Nhóm IA và IIA là thực vật rừng; nhóm IB và IIB là động vật rừng. Vì vậy câu "cây này thuộc nhóm IB" là câu sai về mặt ký hiệu, dù trong báo chí thỉnh thoảng vẫn gặp.
Có người thắc mắc tại sao không chia ba, bốn mức như Sách Đỏ. Lý do là hai danh mục phục vụ hai việc khác nhau. Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục đỏ IUCN là đánh giá khoa học về nguy cơ tuyệt chủng, có nhiều bậc như cực kỳ nguy cấp, nguy cấp, sẽ nguy cấp. Danh mục trong nghị định là công cụ quản lý: cần ít nhóm, mỗi nhóm một chế độ rõ ràng để cơ quan kiểm lâm, hải quan, toà án áp dụng. Hai thứ có liên quan, vì đánh giá khoa học là một căn cứ để xếp nhóm, nhưng không trùng khít.
Hệ quả thực tế: một loài có thể được Sách Đỏ đánh giá ở mức rất nguy cấp mà chưa có tên trong danh mục nghị định, hoặc ngược lại, có loài nằm trong nhóm IIA chủ yếu vì áp lực buôn bán gỗ chứ không phải vì đã rất hiếm. Đọc tình trạng bảo tồn của một loài vì thế phải nhìn cả ba nguồn: Sách Đỏ, danh mục nghị định và các phụ lục CITES.
Những loài cây thường được nhắc khi nói tới nhóm IA, IIA
Lan hài. Các loài lan hài thuộc chi Paphiopedilum được nhắc nhiều nhất khi bàn về nhóm IA, vì vừa hiếm vừa bị săn bắt để bán ra nước ngoài. Đây cũng là nhóm cây mà CITES xếp vào Phụ lục I.
Các loài lá kim cổ. Hoàng đàn, bách vàng, thông đỏ và một số loài lá kim khác thường được kể trong nhóm bảo vệ nghiêm ngặt vì quần thể tự nhiên nhỏ, phân bố hẹp trên núi đá vôi hoặc núi cao.
Các loài sâm hoang dã. Một số loài thuộc chi Panax mọc tự nhiên ở Việt Nam có tên trong danh mục; nhóm cụ thể của từng loài, từng biến thứ cần tra trong phụ lục hiện hành vì từng có điều chỉnh qua các văn bản.
Các loài gỗ họ Đậu như sưa, trắc, cẩm lai. Nhóm gỗ có màu và vân đẹp này bị khai thác mạnh để xuất khẩu, nhiều loài nằm trong nhóm IIA và đồng thời trong phụ lục CITES. Đây là chỗ hay gây tranh cãi nhất khi cây trồng trong làng được rao bán.
Trầm hương và các loài dó. Chi Aquilaria được quản lý chặt cả trong nước lẫn quốc tế; cây dó trồng có đường hồ sơ riêng, khác hẳn dó mọc tự nhiên trong rừng.
Những hiểu sai hay gặp
Hiểu sai đầu tiên là cho rằng "cây trong danh mục thì không ai được trồng". Thực tế pháp luật khuyến khích trồng cấy nhân tạo loài quý để giảm áp lực lên quần thể tự nhiên. Điều kiện là nguồn giống phải hợp pháp và, tuỳ trường hợp, cơ sở trồng phải đăng ký với cơ quan kiểm lâm. Nhiều vườn sưa, vườn trầm, vườn sâm đang tồn tại hợp pháp theo đúng con đường này.
Hiểu sai thứ hai là nghĩ "cây trồng trong vườn nhà mình thì muốn làm gì thì làm". Quyền với cây trồng trên đất của mình là có thật, nhưng khi muốn bán, vận chuyển hoặc xuất khẩu gỗ, cây của loài thuộc danh mục, người có cây vẫn phải chứng minh nguồn gốc. Không chứng minh được thì cơ quan chức năng có thể coi là lâm sản không rõ nguồn gốc.
Hiểu sai thứ ba là đồng nhất "nhóm I" ở mọi văn bản. Bảng phân loại gỗ có nhóm I đến VIII, nghị định bảo tồn có nhóm IA, IIA, và Luật Đa dạng sinh học có danh mục loài được ưu tiên bảo vệ riêng. Khi đọc hợp đồng mua bán gỗ hay biên bản vụ việc, cần xem chữ "nhóm" đang nói theo hệ nào.
Hiểu sai thứ tư là tin rằng cây đã có tuổi, đã mọc trong làng hàng trăm năm thì không còn là "thực vật rừng". Danh mục áp dụng theo loài, không theo chỗ cây đứng. Cây sưa cổ ở sân đình vẫn là cây của một loài có tên trong danh mục, và các địa phương thường đặt cây như vậy dưới sự quản lý của cộng đồng và chính quyền.
Tra nhóm của một loài cây thế nào cho chắc
Khi cần biết một loài cây đang chịu chế độ nào, hãy làm theo trình tự dưới đây thay vì tin một bài đăng hay lời người bán.
- Xác định đúng tên khoa học. Tên địa phương rất dễ nhầm: "trắc" ở nơi này có thể là loài khác ở nơi kia, "sâm" có thể không thuộc chi Panax. Danh mục ghi theo tên khoa học.
- Mở phụ lục danh mục kèm Nghị định 06/2019 và kiểm các sửa đổi của Nghị định 84/2021 hoặc văn bản mới hơn nếu có. Tra cả tên đồng nghĩa, vì tên khoa học có thể đã đổi.
- Kiểm thêm Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ theo Luật Đa dạng sinh học, vì loài nằm ở cả hai danh mục sẽ chịu chế độ riêng.
- Kiểm phụ lục CITES hiện hành nếu có ý định đưa mẫu vật ra nước ngoài hoặc nhập về.
- Khi vẫn còn băn khoăn, hỏi hạt kiểm lâm phụ trách địa bàn hoặc Chi cục Kiểm lâm của tỉnh. Câu trả lời bằng văn bản có giá trị hơn mọi lời khẳng định miệng.
Trình tự này mất chừng nửa giờ nhưng tránh được rủi ro lớn: mua nhầm cây giống không có hồ sơ, nhận vận chuyển hộ một lô gỗ, hay tự tin đăng bán một cây quý mà thật ra không được phép.
Vì sao người yêu cây nên hiểu danh mục này
Người ngoài ngành dễ thấy danh mục chỉ là những điều cấm. Nhìn từ phía bảo tồn, nó là cách xã hội thoả thuận với nhau rằng một số loài quá ít, quá chậm lớn để chịu được khai thác tự do. Một cây sưa mất vài chục năm mới có lõi gỗ đáng kể, một cây sâm hoang mất nhiều năm mới ra hoa kết quả lần đầu. Khi giá trị thương mại cao hơn nhiều so với tốc độ tự phục hồi, không có rào pháp lý thì quần thể tự nhiên cạn rất nhanh.
Hiểu danh mục cũng giúp bạn đọc tin tức tỉnh táo hơn. Một bài báo về "vụ bắt giữ gỗ quý" sẽ có ý nghĩa khác nhau tuỳ gỗ thuộc nhóm nào, có trong phụ lục CITES hay không, nguồn gốc rừng tự nhiên hay rừng trồng. Và khi gặp lời mời "nhận nuôi cây quý", "góp vốn vườn gỗ quý", câu hỏi đầu tiên nên là: loài này thuộc nhóm nào, nguồn giống ở đâu, hồ sơ có đủ không.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm IA có phải nghĩa là cây đó không ai được chạm vào không?
Không hẳn. Nhóm IA cấm khai thác, sử dụng mẫu vật có nguồn gốc tự nhiên vì mục đích thương mại. Các hoạt động bảo tồn, nghiên cứu, cứu hộ, tạo nguồn giống ban đầu vẫn có thể được phép theo thủ tục. Cây trồng nhân tạo từ nguồn giống hợp pháp, tại cơ sở đã đăng ký, có đường quản lý riêng.
Một loài có thể vừa thuộc nhóm IIA vừa thuộc phụ lục CITES không?
Có, và khá phổ biến với các loài gỗ quý, trầm hương, lan. Khi đó, việc buôn bán trong nước chịu chế độ của nhóm IIA, còn việc xuất khẩu, nhập khẩu phải có thêm giấy phép CITES. Hai lớp quản lý chồng lên nhau chứ không thay thế nhau.
Danh mục thay đổi thì cây đã trồng trước đó có bị ảnh hưởng không?
Cây vẫn là của người trồng, nhưng chế độ quản lý khi khai thác, mua bán, vận chuyển sẽ theo danh mục đang có hiệu lực tại thời điểm làm việc đó. Vì vậy người trồng loài quý nên giữ hồ sơ nguồn giống ngay từ đầu, dù lúc trồng loài chưa có tên trong danh mục.
Nhóm IIA có được khai thác gỗ trong rừng tự nhiên không?
Chỉ trong những điều kiện chặt, phải có đánh giá rằng việc khai thác không ảnh hưởng tới sự tồn tại của loài và được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Trên thực tế, việc khai thác gỗ rừng tự nhiên nói chung đã bị thu hẹp rất mạnh, nên khả năng có gỗ nhóm IIA hợp pháp từ rừng tự nhiên trong nước là rất thấp.
Cây quý trồng ở sân đình, khuôn viên chùa có thuộc danh mục không?
Danh mục áp theo loài chứ không theo vị trí. Cây sưa, cây lim hay cây gụ ở sân đình vẫn là cây của loài đó. Ngoài ra, cây có thể chịu thêm quy định về di tích, cây xanh đô thị hoặc quy ước của làng, nên việc chặt, bán càng phải qua nhiều bước.
Có nên tin danh sách loài nhóm IA, IIA đăng trên mạng không?
Chỉ nên dùng để tham khảo nhanh. Nhiều danh sách lấy từ văn bản năm 2006 hoặc chưa cập nhật sửa đổi năm 2021. Khi có việc thật như mua bán, vận chuyển, đăng ký trồng, hãy đối chiếu phụ lục trong văn bản gốc và hỏi cơ quan kiểm lâm.