Cây lá kim Việt Nam tách được thành ba nhóm chỉ bằng một câu hỏi về lá: lá dạng vảy ép sát cành (pơ mu, hoàng đàn, bách xanh, bách vàng), lá kim mọc thành bó từ một bẹ chung (các loài thông, chi Pinus), hay lá dẹt hình dải xếp hai dãy (thông đỏ, sam bông, du sam, vân sam, thông tre). Trong từng nhóm, số lá trong bó, dải trắng ở mặt dưới lá, cách lá xếp trên cành và hình dạng nón giúp đi tới loài.
Bài này trình bày một khoá nhận dạng đơn giản theo kiểu chia đôi mà các sách thực vật vẫn dùng, áp dụng cho những loài lá kim hay được nhắc tới ở Việt Nam. Mô tả từng loài như nơi sống, lịch sử, mối đe doạ nằm ở các danh mục gỗ quý và cây bản địa Tây Nguyên của trang; ở đây chỉ bàn cách tách loài này khỏi loài kia, và những chỗ khoá đơn giản không đủ dùng.
Cây lá kim là gì và vì sao khoá theo lá dùng được
Cây lá kim là cách gọi phổ thông của phần lớn thực vật hạt trần còn sống: thông, bách, sam, hoàng đàn, kim giao, thông đỏ. Chúng không có hoa và quả thật; hạt nằm trên vảy của nón hoặc trên một đế nạc. Ở Việt Nam, số loài lá kim bản địa không nhiều, chỉ vào khoảng vài chục loài, nên một khoá đơn giản theo hình thái lá có thể đưa người quan sát tới gần đúng loài, điều không làm được với các họ cây lá rộng có hàng trăm loài.
Về họ, cây lá kim bản địa Việt Nam chủ yếu thuộc bốn nhóm: họ Thông (Pinaceae) gồm thông, du sam, vân sam; họ Hoàng đàn (Cupressaceae) gồm pơ mu, hoàng đàn, bách xanh, bách vàng, thông nước; họ Kim giao (Podocarpaceae) gồm kim giao, thông tre, thông nàng, hoàng đàn giả; và họ Thông đỏ (Taxaceae) gồm thông đỏ, sam bông. Một số tài liệu tách thêm họ Đỉnh tùng (Cephalotaxaceae). Biết họ giúp hiểu vì sao tên dân gian dễ đánh lừa: hoàng đàn giả không thuộc họ Hoàng đàn, thông đỏ và thông tre đều không thuộc họ Thông.
Lá của cây lá kim cũng ổn định hơn cây lá rộng ở chỗ kiểu lá (vảy, kim, dải) gần như cố định theo chi. Ngoại lệ đáng nhớ là một số loài mang hai kiểu lá theo tuổi: lá kim mềm ở cây non hoặc cành non, lá vảy ở cành trưởng thành. Bách vàng và hoàng đàn giả là ví dụ. Vì vậy khoá dưới đây dùng cho cành trưởng thành, và luôn nên xem nhiều cành.
Bước một: lá dạng gì?
Câu hỏi đầu tiên của khoá chia cây lá kim Việt Nam thành bốn hướng. Hãy xem một đoạn cành trưởng thành dài vài chục phân:
- Lá vảy nhỏ ép sát cành, cành con dẹt hoặc tròn, trông như được lợp ngói: nhóm họ Hoàng đàn (Cupressaceae) như pơ mu, hoàng đàn, bách xanh, bách vàng. Đi tới bước hai.
- Lá kim dài mọc thành bó hai, ba hay năm lá, gốc bó có bẹ màng: chi Thông (Pinus). Đi tới bước ba.
- Lá dẹt hình dải, mọc riêng lẻ, thường xếp thành hai dãy trên cành như chiếc lược: thông đỏ, sam bông, du sam, vân sam, đỉnh tùng, thông tre. Đi tới bước bốn.
- Lá rộng, phiến dày với nhiều gân song song, không có gân giữa nổi rõ, mọc đối: kim giao (chi Nageia). Đây là cây lá kim mà lá không giống lá kim chút nào.
- Cây rụng lá, lá mềm dạng kim hoặc dải xếp trên cành con, sống ở đất ngập nước, gốc có rễ nhô lên: thông nước (Glyptostrobus pensilis).
Chỉ riêng bước một đã tách được những cái tên hay bị gộp nhầm: kim giao không phải "thông lá rộng", thông đỏ không phải "thông" theo nghĩa chi Pinus, và pơ mu không có lá kim.
Bước hai: nhóm lá vảy — pơ mu, hoàng đàn, bách xanh
Pơ mu (Fokienia hodginsii). Cành con dẹt, xếp trên một mặt phẳng như chiếc quạt. Lá vảy khá to so với các loài cùng nhóm, xếp bốn lá một đốt: một cặp lá bên to ôm lấy cành và một cặp lá giữa nhỏ hơn. Mặt dưới cành con có những vệt sáp trắng rõ, như được vẽ phấn. Nón cái hình cầu, khi chín vảy nón tách ra.
Bách xanh (Calocedrus macrolepis). Cành con cũng dẹt như quạt, nhưng lá vảy dài và hẹp hơn, các đốt lá kéo dài, mặt dưới có vệt trắng mảnh hơn pơ mu. Nón thuôn dài với ít vảy, khi chín mở ra như cánh hoa. Người quan sát thường nhầm pơ mu với bách xanh; xem kỹ hình nón và tỷ lệ chiều dài đốt lá là cách tách tin cậy nhất.
Hoàng đàn (Cupressus tonkinensis). Cành con không dẹt thành mặt phẳng rõ như hai loài trên mà toả theo nhiều hướng, lá vảy nhỏ, sát cành. Nón hình cầu nhỏ, vảy nón hình khiên. Hoàng đàn sống chủ yếu trên núi đá vôi phía Đông Bắc.
Bách vàng (Xanthocyparis vietnamensis). Đặc điểm nổi bật là hai kiểu lá trên cùng cây: lá kim ở cành non và lá vảy ở cành trưởng thành. Gặp một cây lá kim trên đỉnh núi đá vôi phía Bắc có cả lá kim lẫn lá vảy là một dấu hiệu đáng ghi lại để báo cho chuyên gia.
Bước ba: các loài thông, đếm lá trong một bó
Ở chi Thông, lá kim mọc thành bó từ một chồi ngắn, gốc bó có bẹ màng bao. Số lá trong một bó là dấu hiệu dễ thấy nhất, nhưng phải đếm trên nhiều bó vì thỉnh thoảng có bó bất thường.
| Số lá một bó | Loài thường gặp ở Việt Nam | Dấu hiệu kèm theo |
|---|---|---|
| Hai lá, kim tròn dài | Thông nhựa (Pinus merkusii) | Lá dài, cứng; cây cho nhiều nhựa, trồng rừng rộng ở miền Trung và miền Bắc |
| Hai lá, dẹt và rộng như lá dải | Thông hai lá dẹt (Pinus krempfii) | Lá dẹt bản rộng vài milimet, không giống kim; loài đặc hữu của cao nguyên Lâm Đồng và vùng lân cận |
| Ba lá | Thông ba lá (Pinus kesiya) | Loài thông phổ biến của Đà Lạt và Lâm Đồng |
| Năm lá | Thông năm lá Đà Lạt (Pinus dalatensis), thông pà cò (Pinus kwangtungensis) | Lá mảnh, mềm; hai loài khác vùng sống, cần nón và nơi gặp để tách |
Thông hai lá dẹt là trường hợp gây nhầm thú vị: số lá trong bó là hai như thông nhựa, nhưng hình dạng lá dẹt bản rộng khiến nhiều người tưởng đó không phải cây thông. Đây là một trong những loài thông có lá khác thường nhất thế giới, và chính kiểu lá ấy là dấu hiệu nhận ra nó.
Bước bốn: nhóm lá dẹt hình dải
Thông đỏ (chi Taxus). Lá dẹt, mềm, đầu lá nhọn, xếp hai dãy; mặt dưới có hai dải màu nhạt nhưng không trắng rõ. Hạt không nằm trong nón mà được bao một phần bởi áo hạt đỏ mọng hình chén. Lưu ý: lá, vỏ, hạt của chi Taxus chứa chất độc, không nếm, không dùng.
Sam bông (chi Amentotaxus). Lá dẹt dài hơn và bản to hơn thông đỏ, mặt dưới có hai dải lỗ khí màu trắng rất rõ, tương phản mạnh với nền xanh. Lá mọc đối, không so le như thông đỏ. Hai dấu hiệu này đủ tách sam bông khỏi thông đỏ khi không có hạt.
Du sam (chi Keteleeria). Cây gỗ lớn, lá dẹt hình dải, cứng hơn thông đỏ. Nón cái to, mọc đứng thẳng trên cành, vảy nón dày; khác hẳn hạt áo đỏ của thông đỏ. Du sam phân bố ở cả miền Bắc và cao nguyên Lâm Đồng.
Thông tre và các loài họ Kim giao lá dải. Lá dải có một gân giữa nổi rõ, dài hơn và thường mọc xoắn ốc chứ không xếp hai dãy gọn gàng. Hạt ngồi trên một đế nạc, chín có màu đỏ hoặc tím. Thông nàng (Dacrycarpus imbricatus) có lá nhỏ xếp hai dãy ở cành non và lá vảy ở cành già, dễ nhầm với nhóm khác.
Những chỗ khoá đơn giản không đủ dùng
Khoá trên giúp tách các chi, và trong nhiều trường hợp tách được loài vì Việt Nam chỉ có một hai loài trong chi đó. Nhưng với một số nhóm, ranh giới loài rất mảnh. Chi Taxus ở Việt Nam được các tài liệu ghi nhận với hơn một loài và cách xếp loài trong chi này còn được bàn trên thế giới; các loài thông tre (Podocarpus) có nhiều loài gần nhau. Ở những nhóm này, định loài cần mẫu có nón hoặc hạt, có khi cần phân tích di truyền.
Nón cũng thay đổi theo mùa: nón non màu xanh, mềm, có khi khác hẳn nón chín đã hoá gỗ và mở vảy. So ảnh nón non với mô tả nón chín trong sách là một nguồn nhầm thường gặp.
Cây trồng cũng làm khoá rối. Nhiều loài lá kim nhập nội được trồng làm cảnh hay trồng rừng như trắc bách diệp, tùng, sa mộc, thông caribê; khoá cho cây bản địa sẽ dẫn bạn sai khi gặp chúng ở công viên, nghĩa trang, khuôn viên chùa. Câu hỏi đầu tiên luôn nên là: cây này mọc tự nhiên hay được trồng?
Cuối cùng, nhiều loài lá kim quý của Việt Nam sống ở những nơi rất khó tiếp cận như đỉnh núi đá vôi dốc, đỉnh núi cao mây mù. Người quan sát thường chỉ thấy cây từ xa hoặc qua ảnh. Nhận dạng qua ảnh chụp xa là ước đoán; muốn chắc chắn một cây có phải loài quý hiếm hay không, phải giám định ở cơ quan chuyên môn.
Quan sát cây lá kim quý mà không gây hại
Cây lá kim quý thường có quần thể nhỏ, mọc chậm, tái sinh khó. Bẻ một cành mang nón, đào một cây con hay giẫm nát lớp tái sinh quanh gốc đều có thể ảnh hưởng tới quần thể. Hãy quan sát bằng mắt, ống nhòm và ảnh chụp; nhặt cành hoặc nón đã rơi tự nhiên nếu cần so sánh, và để lại tại chỗ sau khi chụp.
Không chia sẻ toạ độ chính xác của cây lá kim quý hiếm trên mạng xã hội. Hoàng đàn, bách vàng, pơ mu đã từng bị đào gốc, chặt hạ sau khi vị trí bị lộ. Nếu phát hiện một quần thể đáng chú ý, gửi thông tin cho kiểm lâm địa phương, ban quản lý khu bảo tồn hoặc các viện nghiên cứu thực vật.
Một thói quen đáng có khi đi cùng đoàn khảo sát là chụp đủ bộ: cả cây, cành trưởng thành, mặt trên và mặt dưới lá, nón đực, nón cái hoặc hạt, vỏ thân, kèm một vật làm thước. Với cây lá kim, ảnh mặt dưới lá đặc biệt quan trọng vì dải trắng, vệt sáp là dấu hiệu tách loài mà ảnh chụp từ dưới đất lên thường bỏ sót.
Câu hỏi thường gặp
Pơ mu và bách xanh phân biệt thế nào cho nhanh?
Cả hai có cành dẹt như quạt và lá vảy. Pơ mu có lá vảy to, đốt ngắn, mặt dưới có vệt sáp trắng đậm, nón hình cầu. Bách xanh có đốt lá kéo dài, vệt trắng mảnh hơn, nón thuôn dài ít vảy mở ra như cánh hoa. Có nón thì tách rất dễ.
Thông đỏ có phải là một loài thông không?
Không theo nghĩa thực vật học. Thông đỏ thuộc chi Taxus, họ Thông đỏ, lá dẹt hình dải, hạt có áo hạt đỏ. Các loài thông thật thuộc chi Pinus, lá kim mọc thành bó và hạt nằm trong nón gỗ. Tên "thông" ở đây chỉ là cách gọi dân gian.
Vì sao kim giao được xếp vào cây lá kim dù lá rộng?
Kim giao là thực vật hạt trần thuộc họ Kim giao (Podocarpaceae), có quan hệ họ hàng với các cây lá kim khác. Xếp loại dựa trên cấu tạo cơ quan sinh sản và quan hệ tiến hoá, không dựa trên hình dạng lá. Lá rộng nhiều gân song song là đặc điểm riêng của chi Nageia.
Thông hai lá dẹt có thể nhầm với cây nào?
Người không quen dễ nghĩ lá dẹt bản rộng của nó thuộc một cây lá kim lá dải như du sam hay sam bông. Đếm lá: thông hai lá dẹt có lá mọc thành bó hai lá từ bẹ chung, còn nhóm lá dải mọc lá riêng lẻ trên cành.
Dải trắng ở mặt dưới lá cây lá kim là gì?
Đó là các hàng lỗ khí được phủ lớp sáp, xếp thành dải. Màu, độ rộng và độ rõ của dải khác nhau giữa các chi và loài, nên là dấu hiệu nhận dạng hữu ích. Khi chụp ảnh, nên lật cành để chụp rõ mặt dưới.
Cây lá kim trồng ở công viên có dùng khoá này được không?
Được cho các loài bản địa, nhưng nhiều cây lá kim trồng ở công viên, nghĩa trang, khuôn viên là loài nhập nội như trắc bách diệp, tùng, sa mộc, thông caribê. Khoá cho cây bản địa sẽ dẫn sai với những loài này, nên hãy hỏi nguồn gốc cây trước.