Chặt hạ hay dịch chuyển một cây cổ thụ không phải việc riêng của người đứng gần cây nhất. Với cây xanh đô thị, việc chặt hạ, dịch chuyển phải có giấy phép theo quy định về quản lý cây xanh đô thị (Nghị định 64/2010/NĐ-CP và quy định của tỉnh, thành phố); cây cổ thụ, cây cần bảo tồn được quản lý chặt hơn cây thường, kể cả một số cây trong khuôn viên tổ chức, hộ gia đình. Cây trong khu vực bảo vệ di tích còn chịu thêm quy định về di sản văn hoá. Cây ở làng quê thì thường theo quy chế tài sản chung và quy ước của cộng đồng, cộng với chế độ bảo vệ loài nếu cây thuộc danh mục.
Những cuộc tranh cãi về cây cổ thụ, từ việc thay hàng cây trên phố tới chuyện bán cây đa, cây sưa đầu làng, thường nổ ra vì người ra quyết định không đi qua những bước mà quy định và cộng đồng chờ đợi. Bài này đi qua ba bối cảnh chính, những bước cần có trước khi động tới một cây cổ thụ, và trường hợp khẩn cấp khi cây có nguy cơ đổ. Phần nhận diện và chăm sóc cây cổ thụ có ở các bài khác trên trang; ở đây chỉ bàn về khung pháp lý ở mức nguyên lý. Quy định chi tiết thay đổi theo từng tỉnh, thành phố, cần tra văn bản hiện hành.
Cây xanh đô thị: giấy phép là mặc định
Nghị định 64/2010/NĐ-CP về quản lý cây xanh đô thị chia cây theo nhóm sử dụng: cây xanh sử dụng công cộng như cây đường phố, công viên; cây xanh sử dụng hạn chế trong khuôn viên trụ sở, trường học, nhà riêng; và cây xanh chuyên dụng như vườn ươm, cây phục vụ nghiên cứu. Nghị định cũng xác định khái niệm cây cổ thụ và cây cần bảo tồn, là những cây được ưu tiên giữ gìn vì tuổi, kích thước, giá trị lịch sử, văn hoá hoặc loài quý hiếm.
Nguyên tắc chung là việc chặt hạ, dịch chuyển cây xanh đô thị phải được cấp phép, và với cây cổ thụ, cây cần bảo tồn thì điều kiện cấp phép chặt hơn rất nhiều: chỉ khi cây chết, có nguy cơ gây nguy hiểm không khắc phục được, hoặc vì lý do đặc biệt đã được cân nhắc. Cây cổ thụ, cây cần bảo tồn nằm trong khuôn viên của tổ chức, cá nhân cũng thường thuộc diện phải xin phép, không phải cứ trong rào nhà mình là tự quyết.
Mỗi tỉnh, thành phố ban hành quy định riêng về phân cấp quản lý cây xanh, danh mục cây cổ thụ, cây cần bảo tồn, cây cấm trồng, cây hạn chế trồng và thủ tục cấp phép. Sau khi bỏ cấp huyện năm 2025, thẩm quyền cấp phép ở nhiều nơi đã được điều chỉnh, nên muốn làm thủ tục hãy hỏi Uỷ ban nhân dân phường, xã hoặc cơ quan quản lý xây dựng, đô thị của tỉnh.
Một bài học đô thị: khi việc thay cây đi trước sự đồng thuận
Năm 2015, kế hoạch cải tạo, thay thế cây xanh trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội vấp phải phản ứng mạnh của người dân, báo chí và giới chuyên môn, và sau đó được dừng lại để rà soát. Câu chuyện ấy được nhắc nhiều trong giới làm cây xanh đô thị như một bài học: lý do kỹ thuật như cây mục, cây nghiêng, cây không hợp loài có thể đúng với một số cây, nhưng khi quy trình không minh bạch, không có đánh giá từng cây công khai và không có tham vấn, niềm tin bị mất và mọi lý do đều bị nghi ngờ.
Từ đó, nhiều thành phố chú ý hơn tới việc khảo sát, đánh giá tình trạng từng cây, công bố danh sách cây cần xử lý kèm lý do, mời chuyên gia độc lập và lấy ý kiến cộng đồng trước khi chặt hạ hàng loạt. Việc dịch chuyển cây cổ thụ để làm đường, làm công trình cũng ngày càng được yêu cầu có phương án kỹ thuật bài bản, có đơn vị chuyên môn, có theo dõi sau khi trồng lại.
Với người dân, bài học là có quyền hỏi: cây này vì sao phải chặt, ai đánh giá, giấy phép do ai cấp. Những câu hỏi đó không chống đối ai, mà chính là phần mà quy định về cây xanh đô thị muốn có.
Cây trong khu di tích và cây ở làng quê
Khu vực bảo vệ di tích. Đình, chùa, đền, miếu, nhà thờ họ đã được xếp hạng di tích có khu vực bảo vệ, và cây cổ thụ trong đó thường được coi là một phần của cảnh quan di tích. Luật Di sản văn hoá (bản sửa đổi năm 2024) và các văn bản hướng dẫn yêu cầu mọi tác động tới di tích, kể cả cảnh quan, phải được cơ quan quản lý văn hoá chấp thuận theo thẩm quyền. Chặt một cây đa trong sân đình di tích vì thế không thể chỉ là quyết định của ban quản lý đình.
Cây chung của làng. Cây đa đầu làng, cây gạo bến sông, hàng sưa ven đường thôn thường thuộc tài sản chung do cộng đồng hoặc chính quyền xã quản lý. Quy ước, hương ước của làng và quy định về quản lý tài sản công là căn cứ để quyết định. Những vụ bán cây chung không có sự đồng thuận của dân làng thường dẫn tới khiếu nại kéo dài.
Cây được công nhận Cây Di sản. Danh hiệu Cây Di sản Việt Nam do một tổ chức xã hội nghề nghiệp công nhận, có ý nghĩa ghi nhận và vận động bảo vệ, không thay thế quy định pháp luật. Tuy vậy, nhiều địa phương đã đưa các cây này vào danh sách cây cần bảo tồn, và việc chặt hạ một Cây Di sản luôn gây chú ý lớn.
Cây thuộc loài được bảo vệ. Nếu cây cổ thụ là sưa, lim, gụ, hoàng đàn hay loài khác thuộc danh mục, việc khai thác gỗ sau khi chặt còn phải theo quy định về lâm sản và thực vật nguy cấp, quý, hiếm. Một cây đổ tự nhiên cũng không mặc nhiên thành gỗ tự do mua bán.
Trình tự nên có trước khi động tới một cây cổ thụ
Dù bạn là ban quản lý di tích, chủ đầu tư công trình, cán bộ xã hay đại diện một gia đình có cây cổ thụ trong khuôn viên, trình tự dưới đây giúp quyết định đúng và tránh tranh chấp.
- Xác định cây thuộc nhóm nào: cây xanh đô thị, cây trong di tích, cây chung của làng hay cây của hộ gia đình; loài có thuộc danh mục bảo vệ không.
- Mời người có chuyên môn đánh giá tình trạng cây: sâu mục, nghiêng, rễ hỏng, nguy cơ đổ, khả năng cứu chữa. Kết quả nên lập thành văn bản kèm ảnh.
- Cân nhắc phương án thay thế: tỉa tán, chống đỡ, chữa vết mục, điều chỉnh thiết kế công trình để giữ cây, dịch chuyển có phương án kỹ thuật.
- Làm thủ tục xin phép với cơ quan có thẩm quyền theo từng nhóm cây; với cây trong di tích thì xin ý kiến cơ quan văn hoá.
- Thông báo và lấy ý kiến cộng đồng với cây chung, cây có giá trị lịch sử, văn hoá.
- Khi được phép, thực hiện bằng đơn vị có năng lực, bảo đảm an toàn; nếu dịch chuyển thì có kế hoạch chăm sóc ít nhất vài năm sau trồng lại.
- Xử lý gỗ, gốc rễ theo quy định về lâm sản nếu loài thuộc danh mục bảo vệ; lưu hồ sơ đầy đủ.
Khi cây có nguy cơ đổ: xử lý khẩn cấp
Cây cổ thụ có thể gãy, đổ bất ngờ trong mưa bão, gây nguy hiểm tới người và tài sản. Các quy định về cây xanh đô thị thường cho phép xử lý khẩn cấp cây có nguy cơ gây nguy hiểm tức thời, sau đó báo cáo và hoàn thiện thủ tục. Ở nông thôn, chính quyền xã thường phối hợp với người dân để xử lý trong tình huống tương tự.
Điểm cần tránh là lấy "nguy cơ đổ" làm lý do cho việc chặt cây mà không có đánh giá. Một cây nghiêng chưa chắc nguy hiểm, một hốc mục trên thân chưa chắc làm cây yếu tới mức phải chặt. Những cây cổ thụ đã sống qua hàng chục mùa bão thường có hệ rễ và cấu trúc thích nghi với vị trí của nó. Việc tỉa cành nặng, cắt tán đúng kỹ thuật, chống đỡ, giải phóng vùng rễ khỏi bê tông có thể giảm nguy cơ mà vẫn giữ được cây.
Sau mỗi đợt bão lớn, các đô thị thường có hàng trăm cây đổ, và áp lực chặt bỏ "phòng xa" những cây còn đứng rất lớn. Đây là lúc đánh giá từng cây càng cần thiết: phân biệt cây đổ vì bộ rễ bị cắt, bị bê tông bó chặt với cây đổ vì loài không hợp, để lần trồng sau không lặp lại sai lầm cũ.
Khi chứng kiến một cây cổ thụ có dấu hiệu nguy hiểm như nứt thân, bật rễ, nghiêng thêm sau mưa, người dân nên báo ngay cho chính quyền phường, xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh, chụp ảnh lưu lại, giữ khoảng cách an toàn, không tự trèo lên cắt cành.
Tỉa cành lớn, cắt rễ, làm bồn: những việc tưởng nhỏ nhưng cũng cần hỏi
Nhiều người nghĩ chỉ chặt hạ mới cần xin phép, còn tỉa cành, cắt rễ, lát gạch quanh gốc là việc chăm sóc bình thường. Với cây xanh đô thị, các quy định của địa phương thường giao việc cắt tỉa cây trên đường phố, công viên cho đơn vị quản lý cây xanh; người dân, hộ kinh doanh không được tự cắt tỉa cây công cộng trước nhà. Với cây cổ thụ, cây cần bảo tồn, việc cắt tỉa lớn hoặc can thiệp vào rễ thường phải có phương án và sự đồng ý của nơi quản lý.
Lý do không phải hình thức. Một nhát cắt rễ lớn khi đào móng, một lần cắt ngọn để "cho gọn", một vòng bê tông kín quanh gốc có thể làm cây suy yếu trong vài năm rồi chết đứng, và khi đó thì cây lại trở thành "cây nguy hiểm phải chặt". Nhiều cây cổ thụ đô thị chết theo đúng con đường này mà không có một quyết định chặt nào.
Với cây trong di tích hay cây chung của làng, những thay đổi như lát sân, xây tường bao, làm mái che gần gốc cũng nên được cân nhắc dưới góc độ sức khoẻ cây và có ý kiến của người có chuyên môn. Giữ một cây cổ thụ khoẻ thường rẻ hơn nhiều so với xử lý một cây đã suy.
Câu hỏi thường gặp
Cây cổ thụ trong vườn nhà riêng có được tự chặt không?
Ở đô thị, nếu cây thuộc danh mục cây cổ thụ, cây cần bảo tồn của địa phương thì thường phải xin phép dù nằm trong khuôn viên nhà riêng. Nếu cây thuộc loài được bảo vệ, việc khai thác gỗ còn phải theo quy định về lâm sản. Nên hỏi Uỷ ban nhân dân phường, xã trước khi chặt.
Dịch chuyển cây cổ thụ để làm đường có cần phương án kỹ thuật không?
Có. Dịch chuyển cây lớn là việc kỹ thuật phức tạp, cần khảo sát cây, chuẩn bị bầu rễ, chọn thời điểm, nơi trồng mới và chăm sóc dài hạn. Quy định về cây xanh đô thị yêu cầu giấy phép và nhiều địa phương đòi phương án do đơn vị có năng lực lập.
Cây đa đầu làng có được bán không?
Cây chung của làng thuộc tài sản do cộng đồng hoặc chính quyền quản lý, việc xử lý phải theo quy chế tài sản chung, quy ước làng và quy định của địa phương. Bán cây chung mà không có sự đồng thuận và thủ tục đúng thường dẫn tới khiếu nại, có thể bị huỷ bỏ.
Cây cổ thụ trong sân đình bị mục, ai quyết định chặt?
Nếu đình là di tích đã xếp hạng, mọi tác động tới cảnh quan cần ý kiến của cơ quan quản lý văn hoá theo thẩm quyền, sau khi có đánh giá chuyên môn về tình trạng cây. Ban quản lý đình không nên tự quyết định chặt.
Cây đổ do bão thì gỗ thuộc về ai?
Phụ thuộc vào cây thuộc ai quản lý: cây xanh công cộng thì do đơn vị quản lý xử lý theo quy định, cây của hộ gia đình thì thuộc hộ đó. Nếu cây thuộc loài được bảo vệ, gỗ vẫn phải có hồ sơ khi vận chuyển, mua bán.
Thấy người lạ chặt cây cổ thụ ngoài đường thì làm gì?
Hỏi lịch sự về giấy phép, chụp ảnh, ghi thời gian và báo cho Uỷ ban nhân dân phường, xã hoặc đơn vị quản lý cây xanh. Không tự can thiệp gây nguy hiểm. Nhiều vụ chặt trộm cây quý đã được ngăn chặn nhờ người dân báo tin kịp thời.