Cây lá kim quý hiếm của Việt Nam gồm những loài như hoàng đàn, bách vàng, bách xanh, thông đỏ, thông nước, thông pà cò, pơ mu, sam bông, vân sam Fansipan; phần lớn sống trên núi đá vôi hoặc núi cao phía Bắc và Tây Nguyên, quần thể nhỏ, mọc chậm, và nhiều loài có gỗ thơm, bền nên bị khai thác mạnh. Một đánh giá tình trạng bảo tồn các loài lá kim Việt Nam do các nhà khoa học trong nước phối hợp với tổ chức Fauna & Flora International công bố năm 2004 cho thấy phần lớn các loài lá kim bản địa đang bị đe doạ ở các mức khác nhau.
Cây lá kim là cách gọi phổ thông của nhóm thực vật hạt trần có lá hình kim hoặc vảy, như thông, bách, sam. Chúng là những dòng thực vật cổ, xuất hiện từ trước khi có thực vật có hoa. Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, cây lá kim không chiếm ưu thế như ở xứ lạnh mà sống ở những "hòn đảo" sinh thái đặc biệt. Bài này giới thiệu các loài tiêu biểu theo nơi sống, những điểm sinh học thú vị và mối đe doạ chung. Pơ mu và các loài lá kim Tây Nguyên được mô tả chi tiết hơn ở danh mục cây bản địa Tây Nguyên của trang.
Vì sao cây lá kim nhiệt đới lại hiếm
Trong vùng nhiệt đới ẩm, cây lá rộng mọc nhanh, tán dày, chiếm ưu thế ở hầu hết các nơi đất tốt. Cây lá kim, vốn mọc chậm, thường thua trong cuộc cạnh tranh ánh sáng. Chúng tồn tại được ở những nơi cây lá rộng gặp khó: đỉnh núi đá vôi khô, lạnh, nhiều gió; đỉnh núi cao mây mù quanh năm; đất nghèo, chua; vùng đầm lầy. Mỗi nơi như vậy giống một hòn đảo nhỏ giữa biển rừng lá rộng.
Quần thể sống trên các "đảo" đó thường nhỏ, cách xa nhau, ít trao đổi gene. Chỉ cần một đợt khai thác, một vụ cháy hay một dự án mở đường là có thể xoá sổ cả một quần thể. Đây là lý do nhiều loài lá kim Việt Nam chỉ còn vài địa điểm có ghi nhận, có loài chỉ còn một vài nhóm cây.
Thêm vào đó, gỗ lá kim thường thơm, ít mối mọt, thớ thẳng, dễ gia công, rất được ưa chuộng làm nhà, quan tài, đồ thờ, đồ mỹ nghệ, và một số loài còn có tinh dầu ở rễ, gỗ. Những đặc tính ấy biến chúng thành mục tiêu khai thác từ rất sớm.
Hoàng đàn: gỗ thơm của núi đá vôi Bắc Bộ
Hoàng đàn (Cupressus tonkinensis) là cây lá kim họ Hoàng đàn (Cupressaceae), lá dạng vảy nhỏ xếp sát nhau trên cành, nón cái hình cầu nhỏ. Cây mọc trên núi đá vôi ở vùng Đông Bắc, những nơi được nhắc nhiều là Lạng Sơn và Cao Bằng. Hoàng đàn thường bám trên sườn và đỉnh núi đá, nơi ít cây lá rộng cạnh tranh.
Gỗ, đặc biệt là gỗ rễ và gốc hoàng đàn, có mùi thơm mạnh và bền, chứa tinh dầu. Người ta từng đào cả gốc, rễ hoàng đàn để chưng cất tinh dầu, làm hương, làm đồ thơm. Kiểu khai thác "đào tận gốc" này còn nguy hại hơn chặt cây, vì nó lấy đi cả khả năng tái sinh chồi từ gốc. Kết quả là quần thể hoàng đàn tự nhiên đã giảm đến mức rất thấp.
Cần phân biệt hoàng đàn thật với "hoàng đàn giả" (Dacrydium elatum), một loài lá kim khác họ (họ Kim giao, Podocarpaceae) mọc ở núi đất, lá nhỏ hình kim mềm. Hai cái tên gần nhau nhưng là hai loài khác hẳn về họ, nơi sống và gỗ.
Bách vàng: loài được phát hiện cuối thế kỷ 20
Bách vàng là một trong những phát hiện thực vật nổi bật nhất của Việt Nam trong mấy thập kỷ gần đây. Loài được các nhà khoa học phát hiện năm 1999 trên núi đá vôi vùng Bát Đại Sơn, Quản Bạ, Hà Giang (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), và được mô tả chính thức năm 2002 với tên Xanthocyparis vietnamensis. Việc tìm thấy một cây lá kim mới cho khoa học, thuộc một chi trước đó chưa được biết, ở đầu thế kỷ 21 là điều rất hiếm.
Cây bách vàng là cây nhỏ đến nhỡ, mọc trên đỉnh và sườn núi đá vôi dốc, cùng các loài lá kim khác. Đặc điểm đáng chú ý là cây mang hai kiểu lá: lá non dạng kim, lá trưởng thành dạng vảy, có khi cùng tồn tại trên một cây. Gỗ màu vàng, thơm, đúng như tên gọi.
Ngay từ khi được mô tả, bách vàng đã được đánh giá là cực kỳ nguy cấp vì số cá thể ít và vùng phân bố hẹp. Sau đó có thêm một vài ghi nhận ở các vùng núi đá vôi lân cận, nhưng tình trạng chung vẫn rất mong manh. Câu chuyện bách vàng nhắc rằng núi đá vôi phía Bắc vẫn còn giấu nhiều điều chưa biết, và việc mất rừng ở đó có thể xoá sổ những loài thậm chí chưa kịp có tên.
Bách xanh, thông đỏ, thông pà cò: những cây gỗ thơm núi cao
Bách xanh (Calocedrus macrolepis) là cây lá kim lớn, lá dạng vảy dẹt xếp thành cành phẳng như chiếc quạt, gỗ thơm, thớ mịn. Loài mọc ở núi đá vôi và cả núi đất ở một số tỉnh phía Bắc và Tây Nguyên. Gỗ bách xanh từng được dùng làm đồ mỹ nghệ, đồ thờ, và vì vậy bị khai thác mạnh.
Thông đỏ là tên gọi các loài thuộc chi Taxus; ở Việt Nam có thông đỏ bắc mọc ở núi đá vôi phía Bắc và thông đỏ lá dài (Taxus wallichiana) ở vùng núi cao Lâm Đồng. Chi Taxus nổi tiếng thế giới vì là nguồn gốc của paclitaxel, hoạt chất được phát triển thành thuốc điều trị ung thư. Nhu cầu nguyên liệu từng tạo áp lực khai thác lá, vỏ thông đỏ ở nhiều nước; với các loài hoang dã quý hiếm, việc thu hái tự nhiên là không phù hợp, và người bệnh cần điều trị theo chỉ định của bác sĩ, không tự dùng cây.
Thông pà cò (Pinus kwangtungensis) là loài thông năm lá mọc trên đỉnh núi đá vôi phía Bắc, thân thấp, cành vặn vẹo vì gió, một hình ảnh đặc trưng của các đỉnh núi đá cao. Loài có quần thể nhỏ, rải rác, và cũng nằm trong nhóm cần bảo vệ.
Những loài lá kim khác đáng biết
Ngoài các loài trên, danh sách cây lá kim quý hiếm của Việt Nam còn nhiều cái tên ít được biết đến hơn:
- Thông nước (Glyptostrobus pensilis). Loài lá kim rụng lá, sống ở vùng đất ngập nước, rễ có những "đầu gối" nhô lên khỏi mặt nước. Quần thể hoang dã còn lại rất nhỏ, được biết nhiều nhất ở Đắk Lắk; đây là một trong những loài lá kim hiếm nhất thế giới ngoài tự nhiên.
- Pơ mu (Fokienia hodginsii). Cây gỗ thơm lớn, ở vùng núi phía Bắc có nơi gọi là ngọc am. Pơ mu phân bố cả ở Tây Nguyên và được mô tả chi tiết ở danh mục cây bản địa Tây Nguyên.
- Sam bông (Amentotaxus argotaenia và loài gần). Cây nhỏ dưới tán, lá dẹt có hai dải trắng ở mặt dưới, sống ở rừng ẩm núi đá vôi và núi đất.
- Vân sam Fansipan. Loài lá kim của vùng núi cao Hoàng Liên, sống ở độ cao lớn gần đỉnh Fansipan (nay thuộc tỉnh Lào Cai), với quần thể nhỏ và vùng sống hẹp.
- Kim giao. Lá kim lá rộng, không giống lá kim thông thường, có bài riêng trên trang.
Danh sách đầy đủ, kèm mức độ đe doạ của từng loài, nên tra trong Sách Đỏ Việt Nam và các danh mục chính thức bản mới nhất, vì tình trạng bảo tồn được đánh giá lại định kỳ.
Mối đe doạ chung và cách các loài này đang được giữ
Các loài lá kim quý hiếm của Việt Nam chịu chung mấy mối đe doạ: khai thác gỗ và rễ thơm, cháy rừng trên các đỉnh núi khô, phá rừng làm nương rẫy, khai thác đá vôi, và gần đây là biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến các loài sống ở đỉnh núi cao, nơi không còn chỗ nào cao hơn để dịch chuyển lên.
Bảo tồn tại chỗ trong các vườn quốc gia, khu bảo tồn là hướng chính. Bên cạnh đó, nhiều loài đã được nhân giống bằng giâm hom, ghép, gieo hạt để trồng trong các vườn sưu tập, vườn thực vật, coi như "bảo hiểm" nguồn gene nếu quần thể ngoài tự nhiên gặp sự cố. Một số chương trình đã đưa cây con trở lại trồng bổ sung trong vùng phân bố tự nhiên.
Điều người đọc có thể làm rất đơn giản: không mua đồ gỗ, tinh dầu, cây cảnh không rõ nguồn gốc mang tên các loài lá kim quý; không bẻ cành, lấy cây con khi đi núi; và ủng hộ việc giữ nguyên vẹn những đỉnh núi đá vôi, núi cao còn rừng. Những cây lá kim già bám trên đá đã sống qua hàng trăm năm, chúng chỉ cần con người đừng can thiệp.
Cây hạt trần: một dòng thực vật rất cổ
Thực vật hạt trần, nhóm mà cây lá kim thuộc về, xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước, sớm hơn nhiều so với thực vật có hoa. Chúng có hạt nhưng hạt không nằm trong bầu nhuỵ khép kín; noãn nằm lộ trên vảy nón, vì thế gọi là "hạt trần". Phần lớn thụ phấn nhờ gió, không cần côn trùng, và nhiều loài có nón đực, nón cái riêng biệt.
Trong kỷ Jura và kỷ Phấn trắng, cây hạt trần từng thống trị rừng trên khắp Trái Đất. Khi thực vật có hoa bùng phát, cây hạt trần lui dần về những vùng lạnh, khô, nghèo dinh dưỡng, nơi lợi thế mọc nhanh của cây lá rộng không còn. Rừng lá kim mênh mông ở Siberia hay Canada là kết quả của sự phân chia đó; còn ở vùng nhiệt đới, cây lá kim chỉ còn sống ở những ngách sinh thái hẹp như đã nói ở trên.
Vì thế, mỗi loài lá kim bản địa của Việt Nam vừa là tài nguyên gỗ, vừa là một "hoá thạch sống" về lịch sử thực vật. Một số chi chỉ còn vài loài trên thế giới, và sự tồn tại của chúng ở Việt Nam giúp các nhà khoa học hiểu thêm về cách thực vật di cư, thích nghi qua những lần khí hậu thay đổi lớn.
Vì sao tên khoa học của lá kim Việt Nam hay thay đổi
Người đọc tài liệu về lá kim Việt Nam dễ bối rối vì cùng một cây có thể mang hai, ba tên khoa học khác nhau qua các thời kỳ. Bách vàng là ví dụ rõ nhất: loài được mô tả trong chi mới Xanthocyparis, nhưng sau khi các nghiên cứu phân tử cho thấy quan hệ gần với nhóm bách châu Mỹ và chi Cupressus, một số tác giả đã chuyển nó sang tên Cupressus vietnamensis. Cả hai tên đều còn gặp trong tài liệu, tuỳ quan điểm phân loại mà tác giả theo.
Hoàng đàn cũng vậy: tài liệu cũ ở Việt Nam hay ghi Cupressus torulosa, tên của loài hoàng đàn vùng Himalaya, trong khi nhiều tài liệu gần đây tách quần thể Đông Bắc Việt Nam và Nam Trung Quốc thành Cupressus tonkinensis. Với nhóm thông tre, thông nàng thuộc họ Kim giao, việc tách gộp loài còn phức tạp hơn vì hình thái lá biến đổi nhiều theo tuổi cây và nơi sống.
Hệ quả thực tế là khi tra cứu Sách Đỏ, danh mục pháp lý hay Danh lục đỏ IUCN, bạn nên tìm cả tên cũ lẫn tên mới, và đối chiếu bằng tên tiếng Việt cùng vùng phân bố. Một loài không thấy tên trong danh mục có thể chỉ đang được ghi dưới tên đồng nghĩa, chứ không phải không được bảo vệ.
Câu hỏi thường gặp
Cây lá kim có phải là cây thông không?
Thông chỉ là một nhóm trong cây lá kim. Cây lá kim là cách gọi phổ thông của nhóm thực vật hạt trần có lá kim hoặc vảy, gồm thông, bách, hoàng đàn, sam, pơ mu, kim giao và nhiều loài khác thuộc các họ khác nhau.
Bách vàng được phát hiện khi nào?
Bách vàng được phát hiện năm 1999 trên núi đá vôi vùng Bát Đại Sơn, Quản Bạ, Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang), và được mô tả chính thức năm 2002 với tên Xanthocyparis vietnamensis. Đây là phát hiện một chi lá kim mới cho khoa học.
Hoàng đàn và hoàng đàn giả khác nhau thế nào?
Hoàng đàn (Cupressus tonkinensis) là cây họ Hoàng đàn, lá vảy, mọc trên núi đá vôi Đông Bắc, gỗ và rễ rất thơm. Hoàng đàn giả (Dacrydium elatum) thuộc họ Kim giao, lá kim nhỏ mềm, mọc ở núi đất. Hai loài khác họ, khác nơi sống.
Thông đỏ có chữa được ung thư không?
Chi Taxus là nguồn gốc của hoạt chất paclitaxel, được bào chế thành thuốc điều trị một số loại ung thư dưới chỉ định của bác sĩ. Tự dùng lá, vỏ thông đỏ là nguy hiểm vì cây chứa chất độc, và thu hái cây hoang dã quý hiếm là không phù hợp.
Vì sao cây lá kim Việt Nam hay mọc trên núi đá vôi?
Đỉnh và sườn núi đá vôi khô, nghèo đất, nhiều gió, là nơi cây lá rộng mọc nhanh khó cạnh tranh. Cây lá kim mọc chậm nhưng chịu khắc nghiệt tốt nên giữ được chỗ đứng ở đó, giống như sống trên những hòn đảo sinh thái giữa rừng lá rộng.
Việt Nam có bao nhiêu loài cây lá kim?
Việt Nam có vài chục loài cây lá kim bản địa. Con số cụ thể thay đổi theo các lần điều tra và cách phân loại, vì vẫn có loài mới được phát hiện hoặc được tách, gộp. Các đánh giá tình trạng bảo tồn cho thấy phần lớn đang bị đe doạ ở mức khác nhau.