Thủy tùng, còn gọi là thông nước (Glyptostrobus pensilis), là loài cây lá kim rụng lá sống trong đầm lầy, và là loài duy nhất còn sống của chi Glyptostrobus, một chi từng phân bố rộng khắp Bắc bán cầu theo các hoá thạch. Ngoài tự nhiên, loài này gần như đã biến mất ở Trung Quốc; một phần đáng kể số cây hoang dã còn lại trên thế giới được biết đến ở vùng đầm lầy thuộc tỉnh Đắk Lắk. Danh lục đỏ IUCN xếp thủy tùng ở mức Cực kỳ nguy cấp (CR).
Câu chuyện thủy tùng ở Đắk Lắk là câu chuyện của một nhóm cây già, đứng giữa đầm lầy, gần như không có cây con thay thế, và những nhà khoa học, cán bộ địa phương cố gắng giữ lấy chúng. Bài viết dựa trên những gì đã được báo chí và các nhà nghiên cứu công bố; các con số về số cây được ghi ở mức khái quát vì khác nhau theo từng đợt khảo sát.
Một loài cây đến từ thời xa xưa
Thủy tùng thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae) theo cách phân loại hiện nay, là họ hàng gần của cây bụt mọc (Taxodium) ở Bắc Mỹ và cây thủy sam (Metasequoia) ở Trung Quốc. Cả ba đều là những cây lá kim rụng lá, thích nghi với đất ngập nước, và đều có lịch sử hoá thạch dài.
Hoá thạch của chi Glyptostrobus đã được tìm thấy ở nhiều nơi thuộc Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á, cho thấy trong quá khứ địa chất, các loài trong chi này từng mọc rộng khắp vùng đầm lầy của Bắc bán cầu. Khí hậu thay đổi qua hàng triệu năm đã thu hẹp vùng sống của chúng, đến nay chỉ còn lại một loài với vài quần thể nhỏ ở Trung Quốc, Lào và Việt Nam. Vì vậy, thủy tùng thường được gọi là một "hoá thạch sống".
Thủy tùng có những đặc điểm dễ nhận ra: thân thẳng, gốc phình rộng khi mọc trong nước, lá nhỏ chuyển màu nâu đỏ hoặc cam trước khi rụng vào mùa khô, và đặc biệt là những rễ thở nhô lên khỏi mặt nước hoặc mặt bùn quanh gốc. Rễ thở giúp cây trao đổi khí trong môi trường đất ngập thiếu oxy.
Thủy tùng ở đầm lầy Đắk Lắk
Ở Việt Nam, những quần thể thủy tùng được biết đến nhiều nhất nằm ở vùng đầm lầy phía bắc tỉnh Đắk Lắk cũ, trong đó có khu đầm lầy Trạp Kso thuộc vùng Krông Năng và một số điểm thuộc vùng Ea H'leo, theo các tài liệu và báo chí. Sau sắp xếp năm 2025, Đắk Lắk gộp với Phú Yên thành tỉnh Đắk Lắk mới, và cấp huyện được bỏ, nên tên các vùng này hiện được dùng như tên địa danh quen gọi.
Theo các khảo sát được báo chí dẫn lại, số cây thủy tùng trưởng thành ở đây chỉ còn khoảng vài trăm cây, và con số này đã giảm so với các đợt khảo sát trước. Phần lớn là cây già, nhiều cây có dấu hiệu suy yếu. Điều đáng lo nhất là hầu như không thấy cây con tái sinh tự nhiên dưới tán: hạt thủy tùng có tỷ lệ nảy mầm thấp, và điều kiện đầm lầy bị thay đổi cũng làm khó cho cây con.
Với một loài mà quần thể ở Trung Quốc gần như chỉ còn cây trồng, những cây hoang dã ở Đắk Lắk có ý nghĩa đặc biệt: chúng mang vốn gen hoang dã mà cây trồng không thể thay thế. Mất đi những cây này là mất một phần lớn khả năng phục hồi của loài.
Những mối đe doạ với rừng thủy tùng
Thay đổi chế độ nước. Thủy tùng cần đầm lầy có nước quanh năm hoặc gần quanh năm. Việc đào kênh tiêu nước, lấy nước tưới cho cây trồng, hoặc thay đổi dòng chảy quanh đầm làm mực nước hạ thấp, ảnh hưởng trực tiếp đến cây và gần như chặn hoàn toàn khả năng tái sinh.
Mở rộng đất nông nghiệp. Vùng quanh đầm lầy ở Tây Nguyên chịu áp lực lớn từ việc mở rộng diện tích cà phê, lúa và các cây trồng khác. Đầm lầy bị thu hẹp từ rìa vào trong.
Cháy vào mùa khô. Khi đầm khô cạn vào mùa khô, lớp thực vật và than bùn có thể bắt lửa, đe doạ trực tiếp những cây thủy tùng già.
Tái sinh tự nhiên kém. Tỷ lệ nảy mầm thấp, cây con khó sống trong điều kiện đầm lầy đã thay đổi khiến quần thể không có thế hệ thay thế. Đây là mối đe doạ âm thầm nhưng nghiêm trọng nhất về lâu dài.
Cây già và sâu bệnh. Nhiều cây đã rất già, dễ bị sâu bệnh, gãy đổ trong gió bão. Mỗi cây chết đi là một phần vốn gen không thể thay thế.
Nỗ lực nhân giống và bảo tồn
Trước tình trạng đáng báo động, các cơ quan nghiên cứu lâm nghiệp ở Tây Nguyên và các nhà khoa học trong nước đã thực hiện nhiều đề tài nghiên cứu nhân giống thủy tùng. Theo báo chí đưa tin, các phương pháp được thử nghiệm gồm gieo hạt, giâm hom và ghép cành, với những kết quả bước đầu. Cây con nhân giống được trồng thử ở một số khu vực để theo dõi sinh trưởng.
Bảo tồn tại chỗ cũng được chú ý: khu đầm lầy có thủy tùng được đưa vào diện quản lý bảo vệ, có lực lượng tuần tra, có biện pháp phòng cháy vào mùa khô. Việc giữ mực nước đầm lầy ổn định là thách thức lớn nhất, vì nó liên quan đến quyền lợi sử dụng nước và đất của cộng đồng xung quanh.
Các nhà khoa học cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của bảo tồn chuyển chỗ: trồng thủy tùng có nguồn gốc từ Đắk Lắk ở các vườn thực vật, khu bảo tồn khác trong nước và quốc tế, để vốn gen không phụ thuộc hoàn toàn vào một vài khu đầm lầy. Đây là tấm lưới an toàn nếu quần thể tự nhiên gặp biến cố như cháy lớn hay hạn hán kéo dài.
Thủy tùng và họ hàng: so sánh nhanh
Thủy tùng hay bị nhầm với một số loài cây lá kim rụng lá khác trồng làm cảnh. Bảng dưới so sánh ở mức khái quát để thấy vì sao thủy tùng hoang dã ở Đắk Lắk đặc biệt quý.
| Loài | Nguồn gốc | Tình trạng ngoài tự nhiên |
|---|---|---|
| Thủy tùng (Glyptostrobus pensilis) | Nam Trung Quốc, Lào, Việt Nam | Cực kỳ nguy cấp, quần thể hoang dã rất ít |
| Bụt mọc (Taxodium distichum) | Đông Nam nước Mỹ | Còn phổ biến ở quê hương, được trồng làm cảnh ở nhiều nước kể cả Việt Nam |
| Thủy sam (Metasequoia glyptostroboides) | Trung Quốc, được phát hiện còn sống vào thập niên 1940 | Nguy cấp ngoài tự nhiên, được trồng rộng rãi khắp thế giới |
Điều đáng chú ý là bụt mọc và thủy sam, hai họ hàng gần của thủy tùng, đều đã được trồng rộng rãi nên dù quần thể tự nhiên có suy giảm, loài vẫn khó biến mất. Thủy tùng thì khác: số cây trồng chưa nhiều, và phần lớn vốn gen hoang dã nằm ở vài khu đầm lầy. Đó là lý do việc nhân giống và trồng rộng thủy tùng có nguồn gốc rõ ràng được coi là ưu tiên.
Vì sao đầm lầy Tây Nguyên giữ được một loài cổ như vậy
Nghe qua, việc một loài cây lá kim cổ còn sống ở cao nguyên nhiệt đới có vẻ lạ. Thực ra, các đầm lầy trên cao nguyên Tây Nguyên có những điều kiện riêng: độ cao giúp nhiệt độ dịu hơn vùng thấp, nước ngầm và nước mưa đọng lại trong các vùng trũng tạo thành đầm quanh năm, và đất than bùn giàu hữu cơ. Với thủy tùng, đây là nơi trú ẩn phù hợp khi những vùng sống khác đã biến mất do khí hậu thay đổi qua hàng triệu năm và do con người khai phá vùng đồng bằng.
Các nhà sinh thái gọi những nơi như vậy là nơi ẩn náu (refugia): vùng nhỏ còn giữ được điều kiện mà một loài cần, trong khi xung quanh đã thay đổi. Nơi ẩn náu thường nhỏ và dễ tổn thương. Một khu đầm lầy có thể mất đi chỉ trong vài mùa khô nếu bị tiêu nước, trong khi để hình thành nó đã cần hàng nghìn năm tích tụ than bùn.
Đầm lầy có thủy tùng cũng là nơi sống của nhiều loài khác: chim nước, ếch nhái, cá, côn trùng thủy sinh, các loài thực vật ưa ẩm. Giữ thủy tùng vì vậy cũng là giữ cả một cộng đồng sinh vật mà người ta thường không để ý đến.
Người dân quanh đầm và chuyện chia nước
Không thể kể câu chuyện thủy tùng mà bỏ qua những người sống quanh đầm. Với họ, nước từ đầm là nước tưới cho cà phê, lúa và hoa màu, nhất là vào mùa khô khắc nghiệt của Tây Nguyên. Khi đầm được bảo vệ nghiêm ngặt, việc lấy nước bị hạn chế, và điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế. Báo chí từng phản ánh những băn khoăn của người dân và chính quyền địa phương khi phải cân nhắc giữa giữ đầm và nhu cầu sản xuất.
Cách tiếp cận được nhiều nhà bảo tồn đề xuất là tìm phương án chia nước hợp lý, hỗ trợ sinh kế thay thế, và đưa người dân tham gia bảo vệ đầm thay vì chỉ cấm đoán. Khi người dân hiểu rằng đầm lầy đang giữ một loài cây mà cả thế giới quan tâm, và có lợi ích từ việc giữ đầm, họ có thể trở thành người bảo vệ đầu tiên.
Bài học từ đầm lầy Trạp Kso
Câu chuyện thủy tùng cho thấy bảo tồn một loài cây đôi khi không thể chỉ dựa vào việc cấm chặt cây. Không ai cần chặt thủy tùng để làm nó biến mất; chỉ cần thay đổi mực nước đầm, cây sẽ suy yếu dần và không có cây con thay thế. Bảo tồn thủy tùng vì vậy là bảo tồn cả một hệ sinh thái đầm lầy, với nước, đất, và sự cân bằng giữa nhu cầu của con người và nhu cầu của rừng.
Đầm lầy thường bị coi là đất vô dụng, cần cải tạo thành ruộng, vườn. Câu chuyện thủy tùng nhắc rằng những vùng đất ngập nước có thể là nơi trú ẩn cuối cùng của những loài cổ xưa nhất. Mất một khu đầm lầy có thể là mất một loài mà Trái Đất đã giữ qua hàng triệu năm.
Với người đọc, điều có thể làm là hiểu và ủng hộ việc giữ các vùng đất ngập nước, tôn trọng các khu bảo vệ, không đào, hái hay mang cây con từ đầm về trồng. Nếu muốn trồng thủy tùng, nên tìm cây từ các cơ sở nhân giống có nguồn gốc rõ ràng, nơi việc nhân giống phục vụ mục tiêu bảo tồn chứ không lấy cây từ tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Thủy tùng và thông nước có phải là một không?
Đúng, thông nước là tên gọi khác của thủy tùng (Glyptostrobus pensilis). Tuy gọi là thông nhưng thủy tùng thuộc họ Hoàng đàn theo phân loại hiện nay, không phải họ Thông, và là cây lá kim rụng lá sống trong đầm lầy.
Vì sao gọi thủy tùng là hoá thạch sống?
Vì chi Glyptostrobus có lịch sử hoá thạch rất dài, từng phân bố rộng ở Bắc Mỹ, châu Âu và châu Á. Ngày nay chỉ còn duy nhất một loài với vài quần thể nhỏ, như dấu tích còn sống của một nhóm cây từng phổ biến trong quá khứ địa chất.
Thủy tùng ở Đắk Lắk còn bao nhiêu cây?
Theo các khảo sát được báo chí dẫn lại, số cây trưởng thành chỉ còn khoảng vài trăm và có xu hướng giảm. Con số cụ thể khác nhau theo từng đợt khảo sát, nên khi cần chính xác nên tra báo cáo của cơ quan quản lý và các nhà nghiên cứu.
Vì sao thủy tùng gần như không có cây con ngoài tự nhiên?
Hạt thủy tùng có tỷ lệ nảy mầm thấp, và cây con cần điều kiện đầm lầy phù hợp để sống. Khi mực nước, đất và thảm thực vật quanh đầm thay đổi, cây con càng khó sống, khiến quần thể gần như không có thế hệ thay thế.
Rễ thở của thủy tùng có tác dụng gì?
Rễ thở là những phần rễ nhô lên khỏi mặt nước hoặc mặt bùn quanh gốc, giúp cây trao đổi khí trong môi trường đất ngập thiếu oxy. Đây là đặc điểm chung của nhiều cây sống trong đầm lầy, kể cả họ hàng gần của thủy tùng là cây bụt mọc.
Có thể trồng thủy tùng làm cảnh không?
Thủy tùng có thể sống ở nơi đất ẩm, ven hồ. Nhưng vì là loài cực kỳ nguy cấp, chỉ nên trồng cây từ cơ sở nhân giống có nguồn gốc rõ ràng, tuyệt đối không lấy cây con hay cành từ tự nhiên, và nên tìm hiểu quy định quản lý loài hiện hành.