Từ khoảng năm 2010, cây sưa đỏ (Dalbergia tonkinensis) trở thành mục tiêu của nhiều vụ cưa trộm ở Hà Nội và các làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Báo chí đưa tin liên tục về những cây sưa trên phố, trong trường học, sân đình, vườn nhà bị cưa hạ trong đêm. Đáp lại, nhiều nơi đã lập tổ canh, lắp camera, rào sắt quanh gốc cây; một số làng thay nhau gác sưa ngày đêm trong nhiều năm.
Đây là câu chuyện chung của nhiều nơi chứ không riêng một làng nào, và nó cho thấy giá trị của một loài cây quý có thể biến nó từ niềm tự hào thành gánh nặng cho người giữ. Bài viết kể lại những gì đã được ghi nhận rộng rãi, không nêu tên người bị xử lý và không bàn giá gỗ. Đặc điểm sinh học của cây sưa được viết riêng ở danh mục gỗ quý của trang.
Vì sao cây sưa bỗng trở thành mục tiêu
Sưa đỏ là loài cây gỗ thuộc họ Đậu, phân bố tự nhiên ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ Việt Nam. Phần gỗ lõi của cây sưa già có màu đỏ nâu, vân đẹp, mùi thơm, được coi là gỗ quý. Vào cuối thập niên 2000, nhu cầu gỗ sưa từ thị trường nước ngoài tăng mạnh, nhất là cho đồ nội thất và đồ mỹ nghệ cao cấp. Trong khi đó, sưa ngoài rừng tự nhiên ở Việt Nam đã rất hiếm sau nhiều năm khai thác.
Khi nguồn rừng cạn, mục tiêu chuyển sang những cây sưa được trồng ở nơi công cộng và trong vườn nhà. Hà Nội và nhiều địa phương đồng bằng Bắc Bộ trồng sưa làm cây bóng mát, cây cảnh quan từ nhiều thập kỷ trước. Hoa sưa trắng nở vào khoảng tháng Ba trở thành hình ảnh quen thuộc của mùa xuân Hà Nội. Không ai trồng những cây này với ý định khai thác gỗ, nhưng khi giá trị gỗ sưa được đồn thổi, mỗi cây sưa trên phố bỗng trở thành mục tiêu.
Một điều trớ trêu được nhiều chuyên gia lâm nghiệp chỉ ra: phần lớn cây sưa trồng trên phố còn tương đối trẻ, phần gỗ lõi chưa hình thành nhiều. Nhưng kẻ trộm thường không phân biệt được, hoặc chấp nhận rủi ro, nên cả những cây ít giá trị gỗ cũng bị cưa. Kết quả là phố phường mất cây bóng mát mà kẻ trộm cũng không chắc thu được gì đáng kể.
Những hình thức trộm sưa được báo chí ghi nhận
Theo các bản tin trong nhiều năm, kẻ trộm thường hành động vào ban đêm, đặc biệt là đêm mưa, khi đường phố vắng người. Có nhóm dùng cưa máy hạ cây trong vài phút rồi chất lên xe tải nhỏ; có nhóm giả làm công nhân cây xanh, mặc đồng phục, đặt biển báo công trình để cưa cây giữa ban ngày mà người qua đường không nghi ngờ. Có vụ chỉ cưa lấy phần thân, để lại gốc; có vụ đào cả gốc rễ.
Không chỉ cây trên phố, cây sưa trong khuôn viên trường học, cơ quan, sân đình, chùa và vườn nhà dân ở các làng quê cũng bị nhắm tới. Ở một số nơi, kẻ trộm đột nhập vào khuôn viên có bảo vệ, khống chế người canh để cưa cây. Những vụ như vậy được báo chí đưa tin và cơ quan công an điều tra, nhiều vụ đã được xử lý theo pháp luật.
Cũng có những vụ cưa trộm không thành, cây bị cưa dở rồi bỏ lại. Những cây này thường bị tổn thương nặng, dễ chết hoặc gãy đổ sau đó. Với cây bóng mát trên phố, một cây bị cưa dở còn là mối nguy cho người đi đường.
Người dân đã canh giữ sưa ra sao
Trước làn sóng trộm sưa, nhiều cộng đồng đã tự tìm cách bảo vệ cây. Những biện pháp được báo chí ghi nhận phổ biến gồm:
- Tổ canh gác luân phiên. Ở nhiều làng, các gia đình thay nhau gác sưa ban đêm, dựng lều cạnh gốc cây, có nơi duy trì việc này trong nhiều năm.
- Rào sắt, lồng sắt quanh thân. Một số nơi bọc thân cây bằng khung sắt, lưới thép để kẻ trộm khó cưa nhanh.
- Camera và chuông báo động. Camera giám sát được lắp ở các điểm có cây sưa, kết nối với nhà người canh hoặc trụ sở thôn, công an xã.
- Đèn chiếu sáng ban đêm. Chiếu sáng khu vực có cây giúp giảm nguy cơ kẻ trộm tiếp cận.
- Đánh số, lập danh sách cây. Chính quyền và cơ quan quản lý cây xanh lập danh sách, đánh số cây sưa để theo dõi và phát hiện sớm khi có cây bị mất.
- Phối hợp với công an. Một số địa phương đưa cây sưa vào danh sách điểm cần tuần tra ban đêm.
Những biện pháp này tốn kém thời gian và tiền bạc của cộng đồng. Có những làng chi tiêu đáng kể cho việc canh giữ, và người gác sưa phải thức đêm thường xuyên. Đó là cái giá mà một cộng đồng phải trả để giữ một cây quý trong làng.
Cây sưa của làng: tài sản chung hay gánh nặng
Những câu chuyện về làng giữ sưa thường đi kèm một câu hỏi khó: cây sưa ở sân đình, đất công thuộc về ai, và nếu có giá trị lớn thì giá trị đó được dùng vào việc gì? Báo chí từng đưa tin về những tranh luận trong làng xoay quanh việc nên giữ cây hay bán gỗ để lấy tiền xây dựng công trình chung, và những vụ việc phức tạp khi cây trồng trên đất công nhưng gần nhà một gia đình.
Theo nguyên tắc chung, cây trồng trên đất công cộng thuộc quyền quản lý của cơ quan nhà nước hoặc cộng đồng dân cư được giao, không phải tài sản của cá nhân nào. Cây trong vườn nhà, do gia đình tự trồng, là tài sản của gia đình, nhưng việc khai thác, vận chuyển, mua bán gỗ sưa vẫn phải tuân theo các quy định về quản lý lâm sản và thực vật thuộc danh mục được bảo vệ. Đây là nguyên lý, không phải tư vấn pháp lý; khi gặp tình huống cụ thể, nên hỏi chính quyền xã và cơ quan kiểm lâm.
Một số làng đã chọn cách tiếp cận khác: coi cây sưa là cây di sản của làng, gắn với lịch sử và niềm tự hào chung, và giữ cây không phải vì giá trị gỗ mà vì giá trị của một cây đã sống cùng làng qua nhiều thế hệ. Cách nhìn này giúp giảm áp lực từ những lời mời mua gỗ, và gắn việc giữ cây với bản sắc cộng đồng.
Sưa trong các danh mục bảo vệ
Để hiểu vì sao việc mua bán gỗ sưa bị kiểm soát, cần biết sưa có tên trong những danh mục nào. Bảng dưới tóm tắt ở mức nguyên lý; chi tiết cần tra văn bản hiện hành.
| Danh mục | Tình trạng của sưa | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Sách Đỏ Việt Nam | Có tên trong danh sách loài bị đe doạ | Ghi nhận mức độ nguy cấp của quần thể ngoài tự nhiên |
| Danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm (Nghị định 06/2019, sửa đổi bởi Nghị định 84/2021) | Thuộc nhóm hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại (nhóm IIA) | Khai thác, vận chuyển, mua bán phải theo quy định quản lý chặt |
| Công ước CITES | Chi Dalbergia thuộc Phụ lục II từ năm 2017 | Buôn bán quốc tế phải có giấy phép, chứng minh nguồn gốc hợp pháp |
| Danh lục đỏ IUCN | Được đánh giá ở mức bị đe doạ | Tham chiếu quốc tế về tình trạng loài |
Việc chi Dalbergia được đưa vào Phụ lục II CITES từ năm 2017 có ý nghĩa đáng kể: buôn bán gỗ sưa qua biên giới phải có giấy phép, điều này làm thu hẹp thị trường cho gỗ sưa không rõ nguồn gốc. Tuy nhiên, như nhiều loài khác, quy định chỉ có hiệu lực khi được thực thi và khi người mua hiểu rằng gỗ không rõ nguồn gốc là gỗ có vấn đề. Phân loại nhóm có thể thay đổi khi văn bản được sửa đổi, nên cần tra bản hiện hành.
Làn sóng trộm sưa đã lắng xuống chưa
Theo quan sát qua báo chí, số vụ cưa trộm sưa được đưa tin dường như giảm so với giai đoạn cao điểm đầu thập niên 2010. Nguyên nhân có thể đến từ nhiều phía: việc kiểm soát buôn bán quốc tế chặt hơn sau khi chi Dalbergia vào Phụ lục II CITES, các vụ trộm bị xử lý làm răn đe, các biện pháp canh giữ của cộng đồng, và có thể là số cây sưa lớn ở nơi dễ tiếp cận đã giảm. Không có thống kê đầy đủ nên không thể kết luận chắc chắn.
Dù vậy, những cây sưa còn lại vẫn là mục tiêu tiềm tàng. Ở nhiều nơi, việc canh giữ vẫn tiếp tục. Câu chuyện cây sưa cũng lặp lại với những loài khác khi giá trị của chúng được đồn thổi: cây có gỗ quý, cây cổ thụ có dáng đẹp, cây dược liệu hiếm. Mỗi khi một loài cây bị gắn với những con số lớn trên mạng, những cây còn lại ở nơi công cộng lại đối mặt nguy cơ.
Bài học rút ra: thông tin về giá trị của cây quý cần được truyền tải có trách nhiệm. Những câu chuyện thổi phồng giá gỗ, như kiểu "cây sưa trăm tỷ", có thể gây hại trực tiếp cho những cây sưa còn lại vì kích thích lòng tham. Đó cũng là lý do trang này không đưa giá gỗ và không đưa tin về giá trị thương mại của cây.
Trồng sưa mới: cơ hội và hiểu lầm
Song song với làn sóng trộm sưa là phong trào trồng sưa trong vườn nhà và trang trại, với kỳ vọng về giá trị gỗ trong tương lai. Đây là chuyện cần nhìn tỉnh táo. Cây sưa cần nhiều thập kỷ mới hình thành phần gỗ lõi đáng kể; cây trồng nhanh, nhiều nước, nhiều phân không chắc cho gỗ lõi tốt như cây mọc chậm. Giá trị gỗ trong vài chục năm tới không ai đoán được, và cây sưa trồng trong vườn cũng trở thành mục tiêu của kẻ trộm như cây trên phố.
Về bảo tồn, việc trồng sưa có ý nghĩa nếu giữ được nguồn gen bản địa và giảm áp lực lên những cây sưa tự nhiên hiếm hoi còn lại. Các vườn thực vật, trung tâm giống lâm nghiệp đã nhân giống sưa từ hạt của cây mẹ có nguồn gốc rõ ràng. Với người trồng, giữ hồ sơ nguồn gốc cây giống, khai báo theo hướng dẫn của cơ quan quản lý lâm nghiệp địa phương là điều cần làm nếu sau này muốn khai thác hợp pháp; phần này thuộc danh mục pháp lý của trang.
Quan trọng hơn cả, một cây sưa trồng vì bóng mát và hoa đẹp có giá trị riêng không phụ thuộc vào gỗ. Những hàng sưa trên phố Hà Nội mùa hoa nở là ví dụ cho thấy một loài cây quý có thể làm đẹp đô thị mà không cần ai nghĩ đến chuyện chặt nó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây sưa trên phố bị cưa trộm nhiều?
Vì gỗ sưa đỏ được coi là gỗ quý, nhu cầu tăng mạnh cuối thập niên 2000 trong khi sưa rừng đã hiếm. Cây trên phố, trong trường, sân đình dễ tiếp cận nên thành mục tiêu, dù nhiều cây còn trẻ và gỗ lõi chưa hình thành nhiều.
Cây sưa trồng trong vườn nhà có được tự ý bán gỗ không?
Cây do gia đình tự trồng là tài sản của gia đình, nhưng sưa thuộc danh mục thực vật được quản lý, nên khai thác, vận chuyển, mua bán gỗ phải theo quy định về lâm sản và nguồn gốc hợp pháp. Nên hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương; đây là nguyên lý chứ không phải tư vấn pháp lý.
Thấy người lạ cưa cây sưa thì nên làm gì?
Không tự xử lý hay đối đầu vì có thể nguy hiểm. Ghi nhận thời gian, địa điểm, đặc điểm phương tiện nếu an toàn, rồi báo ngay cho công an xã phường hoặc số khẩn cấp của công an, kèm báo cho đơn vị quản lý cây xanh hoặc chính quyền địa phương.
Sưa đỏ và sưa trắng khác nhau thế nào?
Trong dân gian, "sưa trắng" thường dùng để chỉ cây chưa có gỗ lõi đỏ hoặc cây khác loài có ngoại hình na ná, còn "sưa đỏ" chỉ Dalbergia tonkinensis có lõi đỏ. Cách gọi này không thống nhất; muốn chắc phải giám định ở cơ quan chuyên môn.
Đưa chi Dalbergia vào Phụ lục II CITES có tác dụng gì?
Từ năm 2017, buôn bán quốc tế gỗ các loài Dalbergia phải có giấy phép CITES và chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Điều này thu hẹp đường tiêu thụ gỗ trộm qua biên giới, góp phần giảm áp lực lên cây sưa, dù hiệu quả phụ thuộc vào thực thi.
Làng có cây sưa nên làm gì để giữ cây lâu dài?
Lập danh sách và hồ sơ cây, thống nhất trong cộng đồng về việc giữ cây, phối hợp với chính quyền và công an, lắp chiếu sáng, camera nếu có điều kiện, và hạn chế lan truyền thông tin về giá trị gỗ của cây. Có thể tìm hiểu việc đề nghị công nhận Cây Di sản nếu cây đủ tiêu chí.