Muốn phân biệt nhanh họ hàng cây đa, hãy nhìn lá trước. Cây đề có lá hình tim với mũi lá kéo dài thành đuôi nhọn rất đặc trưng, cuống dài nên lá rung rinh khi có gió nhẹ. Cây đa lá to, dày, đầu tròn hoặc tù, không có đuôi dài. Si, sanh, gừa là nhóm lá nhỏ, thuôn, dày và bóng, thường có rất nhiều rễ phụ mảnh như râu buông xuống; ba cái tên này dùng lẫn nhau tuỳ vùng, nên khi ghi lý lịch một cây cổ thụ cần kèm tên khoa học.
Cả năm cây đều thuộc chi Ficus, họ Dâu tằm, có nhựa mủ trắng, có quả sung nhỏ và đều có thể sống rất lâu. Chúng xuất hiện dày đặc ở những nơi người Việt giữ cây lâu năm: sân đình, sân chùa, bờ ao, bến sông, bờ kênh Nam Bộ. Phân biệt được chúng giúp đọc đúng một khu di tích, và tránh những nhầm lẫn khi lập hồ sơ cây.
Bảng so sánh nhanh năm cây
Bảng dưới gom những dấu hiệu dễ quan sát bằng mắt thường. Kích thước lá chỉ là khoảng thường gặp, lá cây non và lá cành chồi có thể lớn hơn hẳn lá trên tán cây già.
| Cây | Lá | Quả | Rễ phụ, dáng cây |
|---|---|---|---|
| Đa (Ficus bengalensis) | To, dày, hình trứng rộng, đầu tù, gân nổi rõ | Từng đôi ở nách lá, chín đỏ | Rễ phụ to, thành cột chống; tán rất rộng |
| Đề (Ficus religiosa) | Hình tim, mũi lá kéo dài thành đuôi, cuống dài, mỏng hơn lá đa | Nhỏ, ở nách lá, chín tím sẫm | Ít rễ phụ buông xuống; thân thường có bạnh, rễ nổi |
| Si, sanh (thường chỉ các loài lá nhỏ) | Nhỏ, thuôn hoặc hình trứng, dày, bóng | Rất nhỏ, ở nách lá | Nhiều rễ phụ mảnh như râu; hay được uốn làm cây cảnh |
| Gừa (cách gọi phổ biến ở Nam Bộ) | Nhỏ, dày, bóng, gần giống si | Nhỏ, chín vàng đến đỏ tím | Mọc ven sông rạch, rễ phụ dày đặc, chịu ngập |
| Sung, ngái (để đối chiếu) | Sung lá thuôn; ngái lá to, ráp, có lông | To, mọc thành chùm trên thân và cành già | Không có rễ phụ buông như đa |
Những cây Ficus lá nhỏ là nhóm khó nhất. Ở nhiều tài liệu, si, sanh, gừa được dùng cho Ficus microcarpa, Ficus benjamina và vài loài gần; cùng một cây, người miền Bắc gọi si hoặc sanh, người Nam Bộ gọi gừa. Khi cần chính xác, hãy chụp lá, cành có quả và nhờ người làm phân loại thực vật xác định.
Cây đề: lá hình tim và vị trí đặc biệt trong văn hoá
Cây đề (Ficus religiosa) có nguồn gốc ở tiểu lục địa Ấn Độ và vùng lân cận, được đưa đi khắp châu Á theo con đường lan truyền của đạo Phật, vì đây là loài cây gắn với tích Đức Phật thành đạo. Ở Việt Nam, cây đề thường gặp trong sân chùa, có những cây được trồng từ hạt hoặc cành chiết mang về từ Ấn Độ, Sri Lanka và được nhà chùa chăm sóc như một kỷ vật.
Về mặt thực vật, cây đề dễ nhận nhất nhờ chiếc lá. Phiến lá hình tim, gốc rộng, đầu thon lại rồi kéo dài thành một chiếc đuôi nhọn có khi dài bằng một phần ba phiến lá. Đuôi lá này có tác dụng làm nước mưa chảy nhanh khỏi mặt lá, đặc điểm thường gặp ở cây vùng mưa nhiều. Cuống lá dài và mảnh nên tán đề lúc nào cũng xào xạc, kể cả khi gió rất nhẹ.
Cây đề cũng mọc kiểu bám trên cây khác hoặc trên tường như cây đa, nhưng khi trưởng thành thường ít rễ phụ buông xuống hơn. Thân cây già có bạnh vè và rễ nổi chạy dài trên mặt đất. Cây rụng lá một thời gian ngắn trong mùa khô ở một số vùng rồi ra lá non màu hồng đồng, một cảnh rất đẹp ở sân chùa.
Si, sanh: nhóm lá nhỏ, rễ râu và nghề uốn cây
Khi người Bắc Bộ nói "cây si" hay "cây sanh", họ thường chỉ những cây Ficus lá nhỏ, dày, bóng, rễ phụ mảnh buông thành từng mảng như râu. Ở bờ ao, bờ hồ, những cây si cổ thụ nghiêng mình ra mặt nước, rễ thả xuống tận nước, là hình ảnh quen thuộc trong nhiều bức tranh làng quê.
Vì chịu cắt tỉa, ra rễ dễ, sống bền, si và sanh là hai loài được người chơi cây cảnh ưa chuộng để tạo dáng thế. Điều này có một mặt trái liên quan trực tiếp đến cây cổ thụ: nhu cầu cây "phôi" có gốc già, dáng lạ đã khiến không ít cây si, sanh cổ thụ ở bờ ao, ven núi đá bị đào bán. Một cây si trăm năm bị bứng khỏi làng không còn là cây cổ thụ của làng nữa, dù nó vẫn sống trong một khu vườn khác.
Danh mục này không bàn chuyện chơi cây cảnh, nhưng người đọc cần biết: khi thấy một cây si, sanh cổ thụ còn đứng ở chỗ cũ của nó, đó là điều đáng quý hơn nhiều so với một chậu cảnh dáng đẹp. Nếu làng có cây như vậy, ghi lại vị trí, ảnh chụp, lời kể về cây là bước đầu tiên để giữ nó.
Gừa: cây cổ thụ của sông rạch Nam Bộ
Ở đồng bằng sông Cửu Long, tên "gừa" gắn với những cây Ficus lá nhỏ mọc dọc bờ sông, bờ kênh, quanh đình miếu và bến đò. Gừa chịu ngập, chịu đất phèn nhẹ, rễ phụ thả dày đặc giúp giữ bờ đất khỏi sạt. Nhiều ngôi đình Nam Bộ có cây gừa cổ thụ toả bóng cả sân, nơi người dân họp việc làng và cúng đình.
Cây gừa cũng là nơi trú của nhiều loài chim và dơi ăn quả. Vào mùa quả, cả tán gừa rộn tiếng chim. Với hệ sinh thái ven sông, những cây gừa già là một mắt xích quan trọng: chúng giữ bờ, cho bóng mát làm mát nước, cung cấp thức ăn cho cá khi quả rụng xuống nước.
Do tên gọi gừa, si, sanh trùng lặp, khi so sánh tài liệu giữa hai miền cần cẩn thận. Một bài báo miền Nam viết "cây gừa trăm năm" và một bài báo miền Bắc viết "cây si trăm năm" có khi đang nói về cùng một loài. Đây là lý do các hồ sơ cây cổ thụ đều yêu cầu ghi tên khoa học bên cạnh tên địa phương.
Năm lỗi hay gặp khi nhận diện họ hàng cây đa
Chỉ nhìn rễ phụ. Rễ phụ có ở nhiều loài Ficus, kể cả si, sanh, gừa, đa búp đỏ. Có rễ phụ chưa chắc là cây đa, và cây đa non có khi chưa có rễ phụ.
So lá cành chồi với lá tán. Chồi non mọc từ gốc, từ chỗ cành gãy thường có lá to hơn hẳn. So sánh nên lấy lá ở cành mang quả trên tán.
Tin hoàn toàn vào tên địa phương. Mỗi vùng gọi một kiểu. Hãy ghi tên địa phương như một thông tin văn hoá, rồi xác định loài bằng đặc điểm hình thái.
Nhầm cây bám với cây chủ. Nhiều cây Ficus mọc bám lên cây khác, rễ ôm kín thân cây chủ. Sau nhiều năm, cây chủ chết, mục đi, chỉ còn khung rễ Ficus rỗng ruột. Người ta có khi gọi tên theo cây chủ cũ, trong khi cây đang sống là một loài Ficus.
Đoán tuổi theo độ to của khối rễ. Rễ phụ và rễ bám có thể nhập vào nhau, làm khối thân phình to rất nhanh. Một cây si "to như cái nhà" chưa chắc già hơn một cây lim thân nhỏ hơn nhiều.
Vì sao họ Dâu tằm cho nhiều cây cổ thụ đến vậy
Nếu đi khắp các làng, đình, chùa ở Việt Nam và đếm cây cổ thụ, nhóm Ficus chắc chắn chiếm một phần rất lớn. Ngoài lý do văn hoá đã nói, sinh học của chi này góp phần quan trọng. Các loài Ficus mọc nhanh lúc trẻ, chịu cắt tỉa, tái sinh chồi khoẻ, ra rễ dễ, chịu được thân rỗng. Cách sống bám ban đầu cho phép chúng mọc ở những nơi cây khác không mọc được: kẽ tường, mái nhà, vách đá, thân cây già.
Gỗ của phần lớn loài Ficus mềm, nhẹ, dễ mục, ít giá trị kinh tế. Trong khi lim, sến, táu, gụ quanh làng bị khai thác dần qua nhiều thế kỷ, các cây Ficus ít bị ai đụng đến. Ở góc nhìn bảo tồn, đây là một "chọn lọc" do con người: chúng ta giữ lại những cây không có giá trị gỗ và cây gắn với tín ngưỡng, còn cây gỗ quý thì gần như biến mất khỏi cảnh quan làng.
Với người đi tìm hiểu cây cổ thụ, điều này có nghĩa là: thấy một cây lim, cây gụ, cây sến cổ thụ còn sống trong làng là điều hiếm hơn nhiều so với thấy một cây đa trăm năm. Những cây gỗ quý cổ thụ như vậy xứng đáng được ghi nhận và bảo vệ đặc biệt.
Lấy mẫu thế nào để nhờ người chuyên môn nhận diện
Khi không chắc một cây là đa, si, sanh, gừa hay đề, cách nhanh nhất là gửi ảnh và mẫu cho người có chuyên môn: cán bộ lâm nghiệp, giảng viên thực vật học, người làm vườn thực vật. Một bộ mẫu tốt giúp họ trả lời chắc chắn hơn nhiều so với một tấm ảnh chụp từ xa.
Nên chụp toàn cây từ xa để thấy dáng tán và rễ phụ; chụp cận thân, vỏ, gốc; chụp một cành có cả lá non và lá già, mặt trên và mặt dưới lá, có thước hoặc vật quen thuộc đặt cạnh để so kích thước. Quan trọng nhất là quả sung: chụp quả còn trên cành để thấy quả mọc ở nách lá hay mọc thành chùm trên thân, chụp quả bổ đôi, ghi màu khi chín. Lá rụng dưới gốc có thể của cây khác, nên lấy lá trên chính cành của cây. Không bẻ cành lớn, không leo trèo cây cổ thụ để lấy mẫu; một cành nhỏ ở tầm với là đủ.
Vì sao nhận đúng loài lại quan trọng với cây cổ thụ
Nhận đúng loài không chỉ là chuyện tên gọi. Mỗi loài Ficus có tốc độ lớn, kích thước tối đa, kiểu rễ phụ và tuổi thọ khác nhau. Gán nhầm một cây si là cây đa có thể làm sai lệch ước tính tuổi, vì một cây si lá nhỏ, lớn chậm hơn ở điều kiện bờ ao có khi già hơn nhiều so với vẻ ngoài của nó.
Nhận đúng loài còn giúp chăm sóc đúng. Gừa ven sông chịu ngập tốt, trong khi đa trên gò đất cao lại sợ úng gốc lâu ngày. Đề có lá mỏng, rụng lá theo đợt, dễ bị hiểu nhầm là cây đang bệnh. Với hồ sơ đề nghị công nhận Cây Di sản, tên khoa học đúng là thông tin đầu tiên hội đồng kiểm tra; ghi sai loài có thể khiến hồ sơ phải làm lại. Vì vậy, bỏ ra một buổi để xác định loài cho chắc là việc đáng làm trước khi kể chuyện về bất kỳ cây cổ thụ nào.
Câu hỏi thường gặp
Cây bồ đề và cây đề có phải là một không?
Trong cách gọi phổ thông, cây bồ đề ở chùa chính là cây đề, loài Ficus religiosa. Cần phân biệt với cây "bồ đề" trong lâm nghiệp miền Bắc, một tên gọi khác của cây cánh kiến trắng (Styrax tonkinensis), loài cây gỗ trồng rừng lấy nhựa và gỗ làm giấy, không cùng họ.
Làm sao nhận ra cây đề khi không có lá?
Khi cây đã rụng lá, nhìn quanh gốc thường vẫn còn lá khô với mũi đuôi dài đặc trưng. Thân cây đề già có vỏ xám, bạnh vè và rễ nổi trên mặt đất, ít rễ phụ buông. Nếu vẫn chưa chắc, chờ cây ra lá non, thường có màu hồng đồng, là nhận được ngay.
Cây si và cây sanh có phải hai loài khác nhau không?
Trong khoa học, có nhiều loài Ficus lá nhỏ khác nhau. Nhưng tên si và sanh trong dân gian không gắn chặt với một loài cố định, nhiều nơi dùng lẫn cho cùng một cây. Muốn biết chính xác, cần xác định theo đặc điểm lá, quả, cuống quả và đối chiếu tên khoa học.
Vì sao cây Ficus mọc bám có thể làm chết cây chủ?
Rễ của cây Ficus mọc bám ôm quanh thân cây chủ, lớn dần thành một mạng lưới bóp chặt, đồng thời tán Ficus che mất ánh sáng. Cây chủ yếu dần rồi chết, mục đi, để lại một khung rễ rỗng ruột. Hiện tượng này phổ biến ở rừng nhiệt đới và cả trên cây cổ thụ trong làng.
Cây gừa có ở miền Bắc không?
Những loài Ficus mà người Nam Bộ gọi là gừa cũng có mặt ở miền Bắc, chỉ khác tên gọi, thường được gọi là si hoặc sanh. Cây chịu ngập, ưa nơi gần nước nên hay gặp ở bờ ao, bờ sông, bờ hồ trên cả nước, từ đồng bằng Bắc Bộ đến miền Tây.
Có thể dùng mủ cây đa, cây đề làm thuốc không?
Một số tài liệu dân gian có nhắc đến mủ, lá, rễ các loài Ficus trong bài thuốc cổ truyền. Nhựa mủ trắng của chi này có thể gây kích ứng da, mắt ở người nhạy cảm. Không nên tự dùng; mọi việc dùng cây làm thuốc cần hỏi thầy thuốc có chuyên môn.