Tháng 3 năm 2015, Hà Nội triển khai đề án cải tạo, thay thế cây xanh trên nhiều tuyến phố, với con số được nêu khoảng 6.700 cây, trong đó nhiều cây xà cừ lớn sẽ được thay bằng cây vàng tâm và các loài khác. Việc chặt hạ diễn ra nhanh trên một số tuyến đường đã gây phản ứng mạnh của người dân, chuyên gia và báo chí; chỉ sau khoảng hai tuần, thành phố tạm dừng đề án và tiến hành thanh tra.
Câu chuyện năm 2015 trở thành một trong những sự kiện được nhắc đến nhiều nhất về cây xanh đô thị ở Việt Nam. Nó không chỉ là chuyện chặt cây mà còn là chuyện về quyền được biết và được góp ý của người dân với những cây cổ thụ đã gắn bó với phố phường. Bài viết kể lại diễn biến theo những gì đã được báo chí và cơ quan chức năng công bố, không nêu tên cá nhân và không đánh giá chính trị.
Đề án thay cây và những ngày tháng Ba
Theo thông tin công bố khi đó, đề án nhằm cải tạo, thay thế những cây được cho là đã già cỗi, sâu mục, nghiêng đổ, có nguy cơ gây nguy hiểm, hoặc không phù hợp với cảnh quan. Đề án dự kiến thực hiện trên nhiều tuyến phố, với con số tổng cộng được nhắc đến rộng rãi là khoảng 6.700 cây. Phần lớn cây bị đưa vào diện thay thế là xà cừ, loài cây bóng mát được trồng rất nhiều ở Hà Nội trong nửa sau thế kỷ 20.
Việc chặt hạ bắt đầu trên một số tuyến phố trung tâm, nhiều cây lớn, khoẻ mạnh bị hạ trong thời gian ngắn, thường vào ban đêm. Hình ảnh những hàng cây xanh bị đốn hạ lan truyền nhanh trên mạng xã hội. Người dân, nhiều nhà khoa học, kiến trúc sư, nghệ sĩ lên tiếng phản đối, đặt câu hỏi về tính cần thiết, quy trình đánh giá cây và việc lựa chọn loài thay thế.
Một nhóm trên mạng xã hội với tên gọi gắn với con số 6.700 cây nhanh chóng thu hút số lượng lớn thành viên tham gia, trở thành nơi người dân chia sẻ hình ảnh, thông tin và kêu gọi dừng chặt cây. Báo chí trong nước đưa tin dày đặc. Khoảng hai tuần sau khi bắt đầu, lãnh đạo thành phố quyết định tạm dừng đề án và giao thanh tra toàn diện việc thực hiện.
Cây xà cừ: vì sao bị đưa vào diện thay thế
Xà cừ (Khaya senegalensis) là loài cây gỗ lớn có nguồn gốc châu Phi, cùng họ Xoan với nhiều loài gỗ quý. Cây được đưa vào trồng ở Việt Nam và trồng rộng rãi trên đường phố Hà Nội trong những thập niên sau năm 1954, nhờ mọc nhanh, tán rộng, chịu được điều kiện đô thị. Nhiều tuyến phố Hà Nội có hàng xà cừ lớn tạo thành vòm che bóng mát.
Xà cừ cũng có những nhược điểm được chuyên gia cây xanh nhắc đến: rễ phát triển mạnh, có thể làm hỏng vỉa hè, đường ống; cây lớn có nguy cơ gãy cành, đổ trong mưa bão nếu bị sâu mục; tán quá lớn che đèn đường. Những lý do này được nêu ra để giải thích việc thay thế.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia và người dân cho rằng không thể thay thế đồng loạt với số lượng lớn như vậy. Mỗi cây cần được đánh giá riêng về sức khoẻ, mức độ nguy hiểm; cây khoẻ thì nên giữ và chăm sóc, cây có vấn đề thì xử lý từng cây. Một hàng xà cừ đã sống vài chục năm, tạo bóng mát và cảnh quan quen thuộc, có giá trị không dễ thay bằng cây con mới trồng cần nhiều năm mới có bóng.
Cũng cần nhớ rằng xà cừ không phải cây bản địa, nên tranh luận năm 2015 không phải là chuyện giữ một loài quý. Điều người dân bảo vệ là những cây cụ thể đã lớn lên cùng phố, cho bóng mát mỗi mùa hè, và quyền được biết vì sao những cây ấy phải ra đi.
Cây vàng tâm: loài cây quý giữa tâm bão
Một trong những điểm gây tranh cãi lớn nhất là việc chọn cây vàng tâm làm cây thay thế trên nhiều tuyến phố. Vàng tâm (Manglietia dandyi, họ Ngọc lan) là loài cây gỗ quý bản địa của miền Bắc Việt Nam, gỗ màu vàng nhạt, thớ mịn, thơm nhẹ, xưa nay được dùng làm đồ thờ, đồ gỗ trong nhà; ngoài tự nhiên, loài này đã trở nên hiếm sau nhiều năm khai thác.
Các nhà khoa học lâm nghiệp đặt ra nhiều câu hỏi: vàng tâm là cây rừng, mọc chậm, chưa có nhiều kinh nghiệm trồng làm cây đường phố; liệu có phù hợp với điều kiện đô thị khắc nghiệt như nắng nóng, đất bị nén, khói bụi, không gian rễ hạn chế? Một số chuyên gia còn đặt nghi vấn về việc cây giống được trồng có thật sự là vàng tâm hay là loài khác cùng họ có ngoại hình gần giống, vì phân biệt ở giai đoạn cây non không dễ.
Tranh luận về vàng tâm cho thấy một điều quan trọng: chọn loài cây cho đô thị là việc cần chuyên môn sâu và minh bạch. Một loài cây quý ở rừng chưa chắc là cây đường phố tốt; ngược lại, việc trồng loài cây quý trên phố mà không có nguồn giống rõ ràng có thể làm mất lòng tin của người dân vào cả đề án.
Diễn biến chính của câu chuyện
Bảng dưới tóm tắt diễn biến theo những gì đã được công bố rộng rãi. Một số chi tiết như số cây đã chặt trước khi dừng được các nguồn nêu khác nhau, nên ở đây chỉ ghi ở mức khái quát.
| Giai đoạn | Diễn biến |
|---|---|
| Trước tháng 3/2015 | Đề án cải tạo, thay thế cây xanh được xây dựng và phê duyệt, với con số khoảng 6.700 cây trên nhiều tuyến phố |
| Đầu – giữa tháng 3/2015 | Bắt đầu chặt hạ trên một số tuyến phố; hình ảnh lan truyền, người dân và chuyên gia phản đối |
| Khoảng ngày 20/3/2015 | Thành phố tạm dừng đề án, giao thanh tra toàn diện |
| Sau đó | Kết luận thanh tra chỉ ra nhiều sai phạm trong quá trình thực hiện; một số cá nhân, tập thể có liên quan bị xử lý kỷ luật |
| Các năm sau | Việc quản lý cây xanh được điều chỉnh, chú trọng hơn đến khảo sát, công khai thông tin và lấy ý kiến người dân |
Cần nói rõ: bài viết không đánh giá trách nhiệm của cá nhân nào. Những gì đáng giữ lại là bài học về quy trình: một quyết định ảnh hưởng đến hàng nghìn cây xanh và cuộc sống của hàng triệu người cần khảo sát kỹ, công khai, có tham vấn chuyên gia và người dân trước khi thực hiện.
Chuyên gia đánh giá một cây đô thị dựa vào đâu
Một trong những câu hỏi lớn nhất năm 2015 là: dựa vào đâu để nói một cây đã "già cỗi, nguy hiểm"? Trong ngành cây xanh đô thị trên thế giới, đánh giá rủi ro cây là một quy trình có phương pháp. Người đánh giá quan sát từ ngoài vào: độ nghiêng của thân, vết nứt, nấm mọc ở gốc và thân, cành khô, phần rễ bị cắt khi làm vỉa hè, vùng đất quanh gốc bị nén hay đổ bê tông. Sau đó là kiểm tra sâu hơn với cây nghi có vấn đề: gõ thân nghe tiếng rỗng, khoan thử bằng thiết bị đo điện trở, hoặc dùng sóng âm để ước lượng phần gỗ còn chắc bên trong.
Kết quả đánh giá không chỉ là "giữ" hay "chặt". Giữa hai đầu đó có nhiều lựa chọn: cắt tỉa giảm tán để giảm sức cản gió, chống đỡ cành lớn, cải tạo đất quanh gốc, mở rộng hố trồng, xử lý nấm bệnh, hạn chế giao thông dưới tán trong mùa bão. Chặt hạ chỉ là lựa chọn cuối cùng khi cây thật sự không thể giữ an toàn.
Quy trình này đòi hỏi thời gian và người có chuyên môn, nhưng nó tạo ra hồ sơ cho từng cây mà người dân có thể đọc và kiểm tra. Khi một quyết định chặt cây có hồ sơ rõ ràng, có ảnh, có số đo, có lý do cụ thể, người dân thường dễ chấp nhận hơn nhiều so với một danh sách chung chung theo tuyến phố. Đó chính là điều mà nhiều chuyên gia đã chỉ ra còn thiếu trong câu chuyện năm 2015.
Bài học về giữ cây cổ thụ trong đô thị
Từ câu chuyện năm 2015, các chuyên gia cây xanh và quy hoạch đô thị thường nhắc đến những nguyên tắc sau:
- Đánh giá từng cây, không đánh giá theo loài. Cây cùng loài, cùng tuổi có thể khác nhau về sức khoẻ. Quyết định chặt hay giữ phải dựa vào khảo sát từng cây, có hồ sơ.
- Ưu tiên chăm sóc, cứu chữa trước khi chặt. Cây có vấn đề có thể được cắt tỉa, chống đỡ, xử lý sâu mục. Chặt hạ là biện pháp cuối cùng.
- Công khai thông tin. Danh sách cây dự kiến chặt, lý do, loài thay thế nên được công khai để người dân biết và góp ý.
- Chọn loài thay thế có căn cứ. Loài cây đường phố cần phù hợp với điều kiện đô thị, có nguồn giống rõ ràng, được thử nghiệm trước.
- Tôn trọng giá trị cảnh quan và ký ức. Một hàng cây cổ thụ là một phần bản sắc của phố phường, không chỉ là vật cản cần dọn.
- Lắng nghe người dân. Người sống dưới tán cây hằng ngày là người hiểu rõ nhất giá trị của nó.
Từ năm 2015 đến nay: cây cổ thụ đô thị được nhìn khác đi
Sau sự kiện năm 2015, chủ đề cây xanh đô thị được quan tâm nhiều hơn ở Hà Nội và nhiều thành phố khác. Mỗi khi có kế hoạch chặt hạ, di dời cây xanh để mở rộng đường hay làm công trình, người dân thường lên tiếng hỏi về phương án giữ cây. Một số dự án đã điều chỉnh thiết kế để giữ lại cây cổ thụ, hoặc di dời cây thay vì chặt hạ.
Ở nhiều thành phố, việc lập hồ sơ cây xanh, cây cổ thụ trên đường phố được đẩy mạnh. Những cây có giá trị đặc biệt được đưa vào danh sách cây cần bảo tồn, có biển ghi tên loài và được ưu tiên chăm sóc. Cách làm này giúp cơ quan quản lý và người dân cùng biết cây nào quý, cây nào cần theo dõi.
Câu chuyện năm 2015 cũng cho thấy sức mạnh của cộng đồng trong việc bảo vệ cây. Tương tự những làng giữ cây sưa hay những cộng đồng giữ rừng thiêng, người dân đô thị cũng có thể là người giữ cây quý của thành phố mình, khi họ được biết, được hỏi ý kiến và cảm thấy cây xanh là tài sản chung.
Câu hỏi thường gặp
Năm 2015 Hà Nội định thay bao nhiêu cây xanh?
Con số được nhắc đến rộng rãi là khoảng 6.700 cây trên nhiều tuyến phố, trong đó có nhiều cây xà cừ lớn. Số cây thực tế đã bị chặt trước khi đề án tạm dừng được các nguồn nêu khác nhau, nên khi cần chính xác nên tra kết luận thanh tra chính thức.
Vì sao đề án thay cây xanh năm 2015 bị dừng?
Việc chặt hạ nhanh nhiều cây lớn, khoẻ mạnh gây phản ứng mạnh của người dân, chuyên gia và báo chí, đặt câu hỏi về tính cần thiết, quy trình đánh giá và loài thay thế. Khoảng hai tuần sau khi bắt đầu, thành phố tạm dừng đề án và tiến hành thanh tra.
Cây vàng tâm có phù hợp làm cây đường phố không?
Vàng tâm là cây gỗ quý bản địa, mọc chậm, vốn sống trong rừng. Nhiều chuyên gia cho rằng chưa có đủ kinh nghiệm trồng vàng tâm làm cây đường phố trong điều kiện đô thị khắc nghiệt, và việc chọn loài cần thử nghiệm, có nguồn giống rõ ràng.
Cây xà cừ có nguồn gốc từ đâu?
Xà cừ (Khaya senegalensis) có nguồn gốc châu Phi, thuộc họ Xoan, được đưa vào trồng ở Việt Nam và trồng nhiều trên đường phố Hà Nội trong nửa sau thế kỷ 20 nhờ mọc nhanh, tán rộng, chịu được điều kiện đô thị.
Muốn góp ý khi khu phố có kế hoạch chặt cây xanh thì làm thế nào?
Có thể hỏi thông tin tại uỷ ban phường xã, đơn vị quản lý cây xanh đô thị, đề nghị công khai danh sách cây và lý do chặt hạ, gửi ý kiến bằng văn bản hoặc qua kênh tiếp nhận phản ánh chính thức của địa phương. Ý kiến cụ thể, có căn cứ thường được xem xét nghiêm túc hơn.
Cây cổ thụ trên phố có được bảo vệ đặc biệt không?
Nhiều thành phố có quy định quản lý cây xanh đô thị, trong đó cây cổ thụ, cây cần bảo tồn được lập danh sách và hạn chế chặt hạ, di dời. Mức độ bảo vệ phụ thuộc quy định của từng địa phương; cần tra văn bản hiện hành của thành phố.