Muốn nhận diện một cây, hãy đọc lá trước để khoanh họ và chi, rồi dùng hoa và quả để chốt loài. Lá đơn hay lá kép, mọc cách, mọc đối hay mọc vòng, có lá kèm không, có mủ, có chấm tuyến dầu, mùi gì khi vò là những câu hỏi đầu tiên; còn số nhị, cấu tạo bầu, kiểu quả và hạt mới là những dấu hiệu các khoá định loại dùng để tách loài.
Lý do là lá biến đổi mạnh theo ánh sáng, tuổi cây và vị trí trên tán, trong khi hoa và quả ổn định hơn nhiều về mặt di truyền. Bài này đi qua từng bộ phận theo đúng trình tự người làm thực vật học vẫn dùng ngoài thực địa, với ví dụ ở những nhóm cây quý quen thuộc của Việt Nam, và chỉ ra những cái bẫy hay khiến người mới gọi sai tên.
Thứ tự đọc: từ dấu hiệu thô đến dấu hiệu tinh
Người mới hay nhìn ngay vào hình dáng phiến lá và màu hoa, hai thứ dễ thấy nhất nhưng kém tin cậy nhất. Trình tự của người làm nghề ngược lại: trước tiên là những dấu hiệu "cấu trúc" ít bị môi trường chi phối, như lá kép hay đơn, cách mọc, có lá kèm hay không, có nhựa mủ hay không. Chỉ riêng bốn câu hỏi này đã loại được phần lớn các họ thực vật.
Bước tiếp theo là chi tiết phiến lá: kiểu gân, mép lá, chấm tuyến, lông, mùi. Đến đây thường đã khoanh được một họ, đôi khi một chi. Cuối cùng mới tới hoa và quả, với những đặc điểm như số cánh hoa, số nhị, bầu trên hay bầu dưới, quả khô hay quả thịt, quả mở hay không mở. Các khoá định loại trong sách thực vật đều được viết theo logic đó: mỗi bước chia đôi một câu hỏi rõ ràng, và câu hỏi khó nằm ở cuối.
Áp dụng trình tự này giúp bạn biết mình đang ở đâu. Nói được "đây là cây họ Đậu lá kép lông chim, chưa có hoa" là một nhận định trung thực và có ích hơn nhiều so với một cái tên loài đoán vội.
Bốn câu hỏi đầu tiên về lá
Bảng dưới tóm tắt bốn câu hỏi cấu trúc và một vài nhóm cây thường gặp ở mỗi lựa chọn. Đây là xu hướng chung để định hướng, mỗi họ đều có ngoại lệ.
| Câu hỏi | Lựa chọn | Nhóm cây thường gặp |
|---|---|---|
| Lá đơn hay kép? | Kép lông chim | Nhiều cây họ Đậu (sưa, trắc, lim, gụ), họ Xoan, họ Bồ hòn |
| Kép chân vịt | Họ Ngũ gia bì (sâm, chân chim), gạo, gòn | |
| Cách mọc? | Mọc đối | Họ Cà phê, họ Sim, họ Trúc đào phần lớn |
| Mọc vòng | Hoa sữa (lá mọc vòng 5–7), một số loài họ Trúc đào | |
| Có lá kèm? | Lá kèm bao chồi, rụng để lại sẹo vòng | Đa, si, mít (họ Dâu tằm), giổi (họ Ngọc lan) |
| Lá kèm nằm giữa hai cuống lá đối | Họ Cà phê | |
| Có mủ? | Mủ trắng | Họ Dâu tằm, họ Trúc đào, họ Thầu dầu |
Cách nhận lá kép: chồi nách chỉ nằm ở gốc cuống chung, không nằm ở gốc từng lá chét. Nhiều người nhầm một lá kép lông chim với một cành nhỏ mang nhiều lá đơn; tìm chồi nách là cách kiểm tra nhanh và chắc nhất.
Chi tiết phiến lá: gân, mép, chấm tuyến và mùi
Kiểu gân. Đa số cây hai lá mầm có gân lông chim. Một số chi có ba gân gốc nổi rõ như nhiều loài quế, re; kim giao là cây lá kim nhưng phiến lá rộng với nhiều gân song song, không có gân giữa nổi rõ, một dấu hiệu rất riêng.
Mép lá. Nguyên, có răng cưa, có răng nhọn hay thuỳ. Hoàng liên ô rô có mép lá răng nhọn như gai. Ở cây nhiệt đới, mép nguyên chiếm đa số nên mép răng cưa là dấu hiệu đáng ghi.
Chấm tuyến soi ngược sáng. Giơ lá lên trước nguồn sáng, nếu thấy vô số chấm trong suốt như lỗ kim, đó là túi tinh dầu, thường gặp ở họ Sim (tràm, bạch đàn, trâm) và họ Cam. Đây là phép thử nhanh, không hại cây và rất tin cậy.
Mùi lá vò. Lá họ Re vò ra mùi long não, quế, sả; họ Hoa tán mùi hăng; họ Cam mùi cam chanh. Chỉ vò một lá rụng hoặc lá đã có sẵn, và rửa tay sau đó.
Lông và màu mặt dưới lá. Lá có lông hình sao, lông vảy, mặt dưới trắng bạc hay nâu gỉ sắt thường là dấu hiệu tách loài trong một chi. Dùng kính lúp mười lần để xem lông; mắt thường dễ nhầm lớp sáp với lông.
Lá thay đổi thế nào, và vì sao dễ đánh lừa
Cùng một cây, lá ở cành dưới bóng râm thường to, mỏng, xanh đậm; lá ở đỉnh tán ngoài nắng nhỏ, dày, có khi nhiều lông hơn. Cây non và chồi mọc lại từ gốc chặt có lá rất khác cây trưởng thành: to gấp mấy lần, mép xẻ thuỳ, có khi nhiều lá chét hơn. Ở cây lá kim, hiện tượng này còn rõ hơn: một số loài mang hai kiểu lá, lá kim ở cây non và lá vảy ở cây già.
Hệ quả là mô tả lá trong sách, vốn dựa vào cành trưởng thành có hoa quả, có thể không khớp với cây non bạn gặp trong vườn ươm hay ven đường. Rất nhiều tranh cãi kiểu "cây giống này có phải sưa thật không" xuất phát từ việc so lá cây con với ảnh lá cây trưởng thành. Ở cây con, số lá chét và kích thước lá chét chưa ổn định, nên chỉ nên kết luận khi cây đã lớn hoặc khi có thêm giám định.
Sâu ăn, nấm bệnh, thiếu dinh dưỡng cũng làm lá biến màu, biến dạng. Khi chụp ảnh hay lấy mẫu để hỏi, nên chọn lá trưởng thành, nguyên vẹn, ở cành ngoài sáng, và luôn kèm một đoạn cành để thấy cách mọc.
Hoa: nơi các khoá định loại thực sự làm việc
Đối xứng toả tròn hay đối xứng hai bên. Hoa họ Đậu phân họ Đậu có dạng cánh bướm, đối xứng hai bên; hoa họ Ngũ gia bì nhỏ, đối xứng toả tròn, xếp thành tán. Câu hỏi này trả lời được bằng mắt thường.
Số lượng các vòng hoa. Đếm đài, cánh hoa, nhị. Ở nhiều họ, số nhị bằng số cánh hoa hoặc gấp đôi; họ Sim có rất nhiều nhị. Đếm trên vài hoa, vì hoa dị thường vẫn xảy ra.
Bầu trên hay bầu dưới. Bầu nằm trên chỗ đính cánh hoa hay chìm dưới đó là dấu hiệu phân họ quan trọng. Muốn thấy cần bổ dọc hoa và nhìn qua kính lúp; đây là lý do mẫu hoa có giá trị hơn ảnh chụp.
Cụm hoa. Chùm, xim, tán, bông, đầu: kiểu sắp xếp hoa trên cành thường ổn định trong chi. Sâm có cụm hoa tán đơn ở ngọn thân; sưa có chùm hoa nhỏ dày ở nách lá.
Quả và hạt: bằng chứng bền nhất, nhặt được dưới gốc
Quả đậu. Quả khô do một lá noãn, đặc trưng của họ Đậu. Đậu dẹt mỏng chứa một hai hạt gặp ở sưa, trắc; đậu tròn dẹt có cánh bao quanh như chiếc đĩa gặp ở giáng hương; quả đậu dày, hoá gỗ, hạt đen có áo hạt màu cam đỏ gặp ở gõ đỏ. Ba dạng này giúp tách ba nhóm cây gỗ đỏ chỉ bằng một quả nhặt được.
Quả có cánh từ đài. Họ Dầu (dầu, sao, chò, sến mủ) có quả mang cánh do lá đài lớn lên; chi Dầu thường có hai cánh dài. Số cánh dài, ngắn và hình dạng cánh là dấu hiệu tách chi trong họ này.
Quả thịt và quả mọng. Quả sâm chín đỏ, mọng, xếp thành tán; nhiều loài họ Kim giao như thông tre có hạt ngồi trên một đế nạc. Màu quả chín thường ổn định, nhưng quả non của nhiều loài trông giống nhau.
Nón của cây lá kim. Cây hạt trần không có quả thật mà có nón. Hình nón, kích thước, vảy nón dày hay mỏng, hạt có cánh hay không là chìa khoá phân biệt các loài thông, bách, sam.
Một ví dụ đi trọn trình tự: cây lá kép ở bìa rừng
Giả sử bạn gặp một cây gỗ nhỡ ở bìa rừng thứ sinh vùng trung du phía Bắc, chưa có hoa, dưới gốc có vài quả khô. Trình tự đọc có thể như sau (ví dụ minh hoạ, không phải mô tả một cây cụ thể):
- Tìm chồi nách: chồi chỉ ở gốc cuống chung, các lá chét rụng rời rạc dưới gốc. Kết luận: lá kép lông chim, lá chét mọc so le trên cuống chung, có một lá chét tận cùng nên là lá kép lẻ.
- Bẻ cuống lá đã rụng: không có mủ trắng. Loại được họ Dâu tằm, họ Trúc đào, phần lớn họ Thầu dầu.
- Soi lá chét ngược sáng: không thấy chấm tuyến. Vò lá: không mùi rõ. Loại được họ Cam, họ Sim, họ Re.
- Xem quả dưới gốc: quả đậu dẹt, rất mỏng, hình thuôn, chỉ một hạt ở giữa, nhìn ngược sáng thấy rõ hình hạt. Kết luận: họ Đậu, nhiều khả năng chi Dalbergia hoặc một chi gần.
- Đối chiếu nơi gặp và kích thước lá chét với mô tả trong sách: có thể nghĩ tới sưa, nhưng chưa có hoa để xem cấu tạo, và có vài loài Dalbergia khác cùng vùng.
- Ghi nhận định trung thực: "cây họ Đậu, nghi chi Dalbergia, cần hoa để xác định", chụp ảnh đủ bộ phận, hẹn quay lại vào mùa hoa hoặc gửi chuyên gia.
Sáu bước trên tốn vài phút, không làm hại cây, và cho ra một nhận định mà người khác kiểm tra lại được. Đó là khác biệt giữa nhận diện có phương pháp và đoán theo cảm giác.
Gom lại: một bộ mẫu đủ để người khác định loài
Một bộ mẫu hay bộ ảnh tốt luôn có đủ các phần: một đoạn cành dài khoảng ba mươi phân với nhiều lá thể hiện cách mọc; mặt trên và mặt dưới lá cận cảnh; chồi nách và lá kèm nếu có; hoa nhìn chính diện, nhìn nghiêng, và bổ dọc; quả non, quả chín, hạt; kèm ảnh thân và toàn cây. Nếu thiếu hoa quả, ghi rõ để người định loài không đoán quá tay.
Không bẻ cành, hái hoa ở cây quý hiếm, cây trong rừng đặc dụng hay cây có chủ. Lấy mẫu tiêu bản là việc của các đoàn khảo sát có phép. Với người đọc phổ thông, ảnh chụp kỹ các bộ phận đã có sẵn trên cây và quả rơi dưới gốc là đủ để hỏi chuyên gia. Ghi nhớ nguyên tắc chung của mọi bài nhận biết trên trang: hình thái giúp bạn đến gần, nhưng muốn chắc chắn một cây có phải loài quý hiếm hay không thì phải giám định ở cơ quan chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một lá là lá kép hay là cành mang nhiều lá đơn?
Tìm chồi nách. Ở lá kép, chồi chỉ nằm ở chỗ cuống chung đính vào cành, không có chồi ở gốc từng lá chét. Ngoài ra các lá chét thường nằm trên cùng một mặt phẳng và rụng cùng nhau, còn lá đơn trên cành thì xếp theo nhiều hướng.
Vì sao sách thực vật cần hoa mới định được loài?
Hoa là cơ quan sinh sản, ít chịu ảnh hưởng của ánh sáng, đất, tuổi cây nên ổn định giữa các cá thể cùng loài. Những khác biệt nhỏ ở số nhị, cấu tạo bầu, lông trên đài thường là ranh giới giữa hai loài rất giống nhau về lá.
Ứng dụng nhận dạng cây qua ảnh lá có tin được không?
Các ứng dụng khá tốt với cây phổ biến, cây trồng làm cảnh. Với cây quý hiếm, ít ảnh tham chiếu, kết quả hay sai hoặc chỉ đúng tới chi. Nên coi đó là gợi ý để tra tiếp, không phải kết luận.
Nhặt quả rụng dưới gốc để nhận cây có chắc không?
Quả là dấu hiệu tốt nhưng phải chắc chắn quả rơi từ đúng cây đó. Trong rừng nhiều tán đan nhau, quả có thể từ cây bên cạnh hoặc do chim, sóc mang tới. Đối chiếu với quả còn trên tán bằng ống nhòm nếu có thể.
Có nên hái lá cây quý hiếm để mang đi hỏi không?
Không nên. Ngay cả hái lá cũng có thể vi phạm quy định ở rừng đặc dụng, và với cây có chủ là xâm phạm tài sản. Chụp ảnh kỹ các bộ phận và quả rụng tự nhiên là đủ cho bước hỏi ban đầu.