Cây Di sản Việt Nam là danh hiệu do Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (thường viết tắt VACNE) xét và trao cho những cây cổ thụ, quần thể cây có giá trị về tuổi, sinh học, lịch sử hoặc văn hoá. Chương trình bắt đầu từ năm 2010. Đây là danh hiệu của một tổ chức xã hội – nghề nghiệp, không phải quyết định xếp hạng của cơ quan nhà nước; giá trị lớn nhất của nó là làm cho cộng đồng và chính quyền địa phương thấy cây là tài sản chung cần giữ.
Nhiều người gặp tấm biển "Cây Di sản Việt Nam" dưới gốc đa, gốc lim, gốc thông và nghĩ rằng cây đã được nhà nước bảo hộ như một di tích. Thực tế phức tạp hơn. Một cây có thể vừa là Cây Di sản, vừa nằm trong khu di tích đã xếp hạng, vừa là cây xanh đô thị do thành phố quản lý; mỗi lớp đó có cơ sở pháp lý riêng. Hiểu cho đúng giúp làng, chùa, trường học biết danh hiệu giúp được gì và còn phải dựa vào đâu để giữ cây lâu dài.
Chương trình ra đời thế nào và do ai làm
Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam là một tổ chức xã hội – nghề nghiệp hoạt động trong lĩnh vực môi trường, tập hợp nhà khoa học, cán bộ quản lý và người làm bảo tồn. Năm 2010, Hội khởi động chương trình công nhận Cây Di sản Việt Nam, với ý tưởng khá đơn giản: các nước có hệ thống "cây di sản" hay "cây đáng chú ý" để ghi danh những cây đặc biệt, Việt Nam có rất nhiều cây cổ thụ gắn với làng, đình, chùa, đền nhưng chưa có một danh sách chung nào ghi nhận chúng.
Từ đó đến nay, Hội đã công nhận nhiều nghìn cây và quần thể cây trên khắp cả nước, theo các đợt công bố định kỳ. Danh sách gồm cả cây đơn lẻ (một gốc đa, một gốc lim) lẫn quần thể (một rừng thông, một hàng cây, một nhóm cây cùng loài trong khuôn viên di tích). Con số cụ thể thay đổi sau mỗi đợt, nên khi cần dẫn số lượng, nên lấy từ thông báo mới nhất của Hội thay vì một bài báo cũ.
Điều đáng chú ý là chương trình không chỉ chọn cây "to nhất, già nhất". Hội xét cả giá trị khoa học, chẳng hạn một cây thuộc loài quý hiếm, đặc hữu, và giá trị lịch sử, văn hoá, như cây gắn với một sự kiện, một nhân vật hay đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ. Nhờ vậy, danh sách phản ánh khá rõ quan hệ giữa người Việt với cây: phần lớn Cây Di sản đứng ở đình, chùa, đền, miếu, giếng làng, những nơi cộng đồng đã tự giữ cây từ trước khi có bất kỳ danh hiệu nào.
Danh hiệu Cây Di sản khác gì những lớp bảo vệ khác
Một cây cổ thụ có thể chịu nhiều lớp quản lý cùng lúc. Bảng dưới tách từng lớp để thấy danh hiệu Cây Di sản nằm ở đâu. Đây là nguyên lý chung, không phải tư vấn pháp lý; văn bản có thể đã được sửa đổi, khi cần hãy tra bản hiện hành.
| Lớp | Ai quyết định | Cơ sở | Tác dụng với cây |
|---|---|---|---|
| Cây Di sản Việt Nam | Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam | Quy chế của Hội | Ghi nhận, tôn vinh, tạo sức nặng dư luận; bản thân danh hiệu không kèm chế tài |
| Cây trong khu di tích đã xếp hạng | Cơ quan nhà nước có thẩm quyền về di sản văn hoá | Luật Di sản văn hoá | Cây là một phần cảnh quan di tích; chặt, làm hại phải theo quy định bảo vệ di tích |
| Cây xanh đô thị (cây cổ thụ, cây cần bảo tồn) | Chính quyền đô thị | Nghị định 64/2010/NĐ-CP về quản lý cây xanh đô thị và quy định địa phương | Chặt hạ, dịch chuyển cây thuộc diện này thường phải xin phép |
| Loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm | Nhà nước, theo danh mục | Luật Lâm nghiệp 2017 và các nghị định hướng dẫn | Khai thác, vận chuyển, mua bán bị hạn chế hoặc cấm tuỳ nhóm |
| Cây trong rừng đặc dụng | Ban quản lý rừng | Luật Lâm nghiệp 2017 | Được bảo vệ theo chế độ rừng đặc dụng |
Như vậy, một gốc đa trong sân đình đã xếp hạng di tích được bảo vệ chủ yếu nhờ lớp thứ hai, còn danh hiệu Cây Di sản là lớp bổ sung. Ngược lại, một gốc gạo ngoài bãi sông không thuộc khu di tích, không ở đô thị, không phải loài quý hiếm, thì danh hiệu Cây Di sản có khi là sự ghi nhận chính thức duy nhất mà cây có được.
Công nhận để làm gì: bốn tác dụng thật
Biến cây thành tài sản được gọi tên. Trước khi có danh hiệu, cây cổ thụ thường chỉ là "cây đa đầu làng" trong ký ức người già. Khi được công nhận, cây có tên loài, tuổi ước tính, kích thước, chủ quản lý, và có mặt trong một danh sách quốc gia. Việc ghi tên đó giúp cây không còn vô danh trước những dự án mở đường, xây nhà văn hoá, nâng nền sân.
Đặt trách nhiệm cho chủ quản lý. Hồ sơ đề nghị luôn có một đơn vị hay cá nhân đứng ra nhận quản lý: uỷ ban xã, ban quản lý di tích, nhà chùa, nhà trường, gia đình. Sau khi công nhận, chính đơn vị đó cam kết chăm sóc, nên khi cây có chuyện, người ta biết hỏi ai.
Tạo sức nặng khi có tranh chấp. Danh hiệu không kèm mức phạt, nhưng một Cây Di sản bị chặt hay bị đổ bê tông quanh gốc thường thu hút báo chí và cơ quan quản lý nhanh hơn nhiều so với một cây vô danh. Trong không ít trường hợp, chính tấm biển ấy khiến một phương án thiết kế được sửa lại để chừa cây.
Mở cửa cho chăm sóc chuyên môn. Cây được công nhận dễ được các nhà khoa học, đơn vị cây xanh, tổ chức bảo tồn chú ý khảo sát, theo dõi sức khoẻ, kêu gọi nguồn lực cứu chữa khi cây suy yếu. Với cây cổ thụ, phát hiện sớm mục rỗng hay rễ bị tổn thương có khi quyết định sống còn.
Danh hiệu không phải là gì
Thứ nhất, danh hiệu không phải là quyết định xếp hạng di tích. Một cây được công nhận Cây Di sản không tự động trở thành di tích quốc gia, cũng không tự động khiến khu đất quanh nó thành vùng bảo vệ theo Luật Di sản văn hoá. Nếu muốn có lớp bảo vệ đó, phải đi theo đường xếp hạng di tích của cơ quan nhà nước, là một quy trình khác hẳn.
Thứ hai, danh hiệu không chuyển quyền sở hữu. Cây ở đất chùa vẫn do nhà chùa quản lý, cây ở vườn nhà vẫn thuộc gia đình đó, cây ở đất công vẫn do chính quyền quản lý. Hội không nhận cây về mình, cũng không cấp tiền định kỳ cho chủ cây. Những lời mời "đăng ký Cây Di sản để được hỗ trợ kinh phí" cần được kiểm tra lại với chính Hội.
Thứ ba, danh hiệu không phải bảo hiểm cho sức khoẻ cây. Không ít Cây Di sản vẫn suy yếu, gãy đổ sau khi được công nhận, vì nguyên nhân gây hại nằm ở chỗ khác: gốc bị lát kín, rễ bị đào cắt, thân bị mối, nấm. Tấm biển chỉ có ý nghĩa khi đi kèm việc chăm sóc thật. Thứ tư, danh hiệu cũng không phải một bảng xếp hạng cây "quý" hay cây có giá trị tiền bạc. Gắn danh hiệu với chuyện mua bán, định giá cây là hiểu sai hoàn toàn mục đích của chương trình.
Những loài hay gặp trong danh sách và vì sao
Nhìn vào các đợt công nhận, có thể thấy vài nhóm loài lặp lại rất nhiều. Nhóm đầu tiên là họ hàng cây đa: đa, đề, si, sanh, gừa. Chúng sống lâu, hay mọc ở đình chùa, lại được dân gian kiêng chặt, nên còn lại nhiều gốc rất to. Nhóm thứ hai là các loài gỗ lớn gắn với làng và di tích: lim, táu, sến, dã hương, thông, kim giao. Nhóm thứ ba là cây ăn quả và cây bóng mát lâu đời: thị, muỗm, nhãn, sấu, bàng, gạo.
Bên cạnh cây ở làng, danh sách còn có cây trong rừng tự nhiên và vườn quốc gia, như những gốc pơ mu, thông, chò, dầu, sao có kích thước rất lớn, có giá trị khoa học về loài và về sinh thái rừng. Ở đây danh hiệu còn có thêm ý nghĩa giáo dục: cho khách tham quan thấy một cây rừng nguyên sinh có thể lớn đến mức nào, và vì sao những cây như thế giờ hiếm.
Sự phân bố này nói lên một điều: cây cổ thụ ở Việt Nam còn lại phần lớn nhờ cộng đồng. Đình, chùa, đền, miếu là những nơi cây được giữ qua chiến tranh, qua các đợt khai thác gỗ, qua cả đô thị hoá. Danh hiệu Cây Di sản đến sau, ghi nhận một việc mà người dân đã làm từ nhiều đời. Muốn xem hồ sơ chi tiết từng cây theo kiểu có mã số riêng, đó là phần việc của các hệ thống định danh cây; ở đây chỉ cần nhớ nguyên lý: cây có hồ sơ thì dễ được giữ hơn cây vô danh.
Một cây đã được công nhận thì làng, chùa nên làm gì tiếp
Việc đầu tiên là giữ đúng cam kết trong hồ sơ: không làm hại cây, không xây dựng lấn vào vùng rễ, không treo đóng vật nặng lên thân. Nhiều cây suy yếu sau khi được công nhận lại chính vì "tôn tạo": lát gạch đẹp quanh gốc, xây bồn cao, đắp đất lên gốc để làm sân lễ hội. Những việc đó nhìn gọn gàng nhưng làm rễ thiếu khí, thiếu nước.
Việc thứ hai là theo dõi định kỳ. Mỗi năm, ít nhất sau mùa mưa bão, nên có người nhìn kỹ tán, thân, gốc: cành khô bất thường, vết nứt dọc thân, đường mối, nấm mọc ở gốc, nước chảy ra từ vết thương. Ghi lại bằng ảnh chụp cùng một góc qua các năm là cách rẻ nhất để thấy cây đang khoẻ lên hay yếu đi.
Việc thứ ba là có sẵn đầu mối chuyên môn. Khi cây có dấu hiệu nghiêm trọng, nên mời đơn vị cây xanh, viện nghiên cứu lâm nghiệp hoặc chuyên gia chăm sóc cây đến đánh giá trước khi tự làm. Các cách "chữa" truyền miệng như trám xi măng vào hốc, quét nhựa đường lên vết cắt, đổ dầu nhớt quanh gốc để trị mối thường gây hại nhiều hơn lợi. Cuối cùng, nên kể cho thế hệ sau nghe câu chuyện của cây: một cây được người trẻ trong làng biết tên, biết chuyện thì sẽ có thêm người giữ.
Câu hỏi thường gặp
Cây Di sản Việt Nam do cơ quan nhà nước nào công nhận?
Danh hiệu do Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam xét và trao, đây là một tổ chức xã hội – nghề nghiệp, không phải cơ quan nhà nước. Vì vậy danh hiệu có giá trị ghi nhận và vận động, còn việc bảo vệ bằng chế tài dựa vào các luật như Luật Di sản văn hoá, Luật Lâm nghiệp và quy định về cây xanh đô thị.
Chương trình công nhận Cây Di sản Việt Nam bắt đầu từ khi nào?
Chương trình bắt đầu từ năm 2010 và được tổ chức theo nhiều đợt công nhận mỗi năm. Số cây và quần thể cây đã được công nhận thay đổi sau mỗi đợt, nên muốn dẫn con số chính xác hãy lấy từ thông báo mới nhất của Hội thay vì từ các bài báo cũ.
Cây được công nhận Cây Di sản có bị cấm chặt không?
Bản thân danh hiệu không kèm chế tài. Tuy vậy, phần lớn Cây Di sản còn chịu các lớp bảo vệ khác như nằm trong khu di tích, là cây xanh đô thị thuộc diện phải xin phép khi chặt hạ, hoặc thuộc loài quý hiếm. Ngoài ra chủ quản lý đã cam kết bảo vệ cây khi làm hồ sơ, nên chặt cây là đi ngược cam kết đó.
Cây Di sản có được nhận tiền hỗ trợ hằng năm không?
Danh hiệu không đi kèm khoản tiền hỗ trợ định kỳ. Việc chăm sóc cây do chủ quản lý tự lo, có thể kêu gọi địa phương, cộng đồng hoặc các chương trình bảo tồn hỗ trợ khi cây cần cứu chữa. Nếu ai đó mời đăng ký kèm hứa hẹn kinh phí, nên kiểm tra trực tiếp với Hội.
Cây trong vườn nhà riêng có được công nhận Cây Di sản không?
Có thể, nếu cây đáp ứng các tiêu chí về tuổi, kích thước, giá trị khoa học hoặc lịch sử văn hoá mà quy chế đặt ra, và chủ cây đồng ý đứng tên quản lý. Công nhận không làm thay đổi quyền sở hữu, cây vẫn thuộc gia đình, chỉ có thêm cam kết giữ gìn.
Danh hiệu Cây Di sản có giống xếp hạng di tích không?
Không. Xếp hạng di tích là quyết định của cơ quan nhà nước theo Luật Di sản văn hoá, kéo theo khoanh vùng bảo vệ và chế độ quản lý riêng. Danh hiệu Cây Di sản là sự ghi nhận của một tổ chức xã hội. Hai việc có thể cùng tồn tại trên một cây nhưng là hai quy trình khác nhau.