Cây đa sống được hàng trăm năm vì nó không dựa vào một thân duy nhất. Từ cành, cây thả xuống những rễ phụ; khi chạm đất, rễ phụ hoá gỗ thành những cột chống, dần dần to như thân mới. Thân gốc có rỗng ruột, mục một phần thì tán vẫn được nâng bởi hàng chục "thân con". Thêm vào đó, gỗ đa mềm, cây đâm chồi mạnh, chịu được chặt tỉa và bão gãy cành, nên một gốc đa có thể trải qua nhiều thế hệ người trong làng.
Ở làng Việt, nhất là đồng bằng Bắc Bộ, cây đa thường đứng ở đầu làng, bên giếng, cạnh sân đình hay ngôi miếu. Bộ ba "cây đa, giếng nước, sân đình" đã thành hình ảnh quen thuộc của làng quê. Bài này đi từ sinh học của cây đa đến lý do nó được giữ lại ở những vị trí đó, và cách đọc tuổi một gốc đa cổ một cách thận trọng.
Cây đa là loài gì
Cây đa mà người Việt quen gọi là loài Ficus bengalensis, thuộc chi Sung (Ficus), họ Dâu tằm (Moraceae). Đây là một chi rất lớn, có hàng trăm loài trên thế giới, trong đó có sung, si, sanh, gừa, đề, vả, ngái. Điểm chung của cả chi là "quả" thực ra là một cụm hoa khép kín hình túi, gọi là quả sung, hoa nằm bên trong và chỉ thông ra ngoài qua một lỗ nhỏ ở đỉnh.
Cây đa có lá đơn, dày, mặt trên bóng, gân nổi rõ, cành non có nhựa mủ trắng. Quả mọc từng đôi ở nách lá, khi chín màu đỏ, là nguồn thức ăn của nhiều loài chim, dơi và sóc. Cây lớn có thể cao vài chục mét, nhưng điều gây ấn tượng hơn chiều cao là bề ngang của tán: một cây đa già có thể phủ bóng cả một khoảng sân rộng, với những rễ phụ buông xuống như rèm.
Ở Việt Nam, tên "đa" còn được dùng cho vài loài Ficus khác có rễ phụ và tán rộng, như đa lông, đa búp đỏ (Ficus elastica, loài hay trồng làm cây cảnh lá to). Vì vậy, khi gặp một tài liệu nói về "cây đa cổ thụ", nên xem kèm tên khoa học hoặc mô tả lá, quả để biết đó là loài nào. Phần lớn cây đa cổ thụ ở đình làng miền Bắc là Ficus bengalensis hoặc các loài rất gần.
Ba đặc điểm sinh học giúp cây đa sống lâu
Rễ phụ thành thân phụ. Rễ khí sinh mọc từ cành, buông thẳng xuống. Khi chạm đất, rễ đâm sâu, lớn dần lên, hoá gỗ và có lớp vỏ như thân. Nhờ vậy cây vừa có thêm cột chống đỡ tán, vừa có thêm đường hút nước, muối khoáng. Một gốc đa già nhìn như một nhóm cây là vì thế: thật ra đó vẫn là một cá thể, nối với nhau qua cành.
Chịu rỗng ruột. Phần gỗ lõi ở giữa thân là mô đã chết, chủ yếu làm nhiệm vụ nâng đỡ. Phần sống của cây nằm ở lớp ngoài: tầng phát sinh, mạch gỗ non và mạch rây dưới vỏ. Khi gỗ lõi mục, thân rỗng, cây vẫn sống nếu lớp ngoài còn nguyên. Với cây đa, sức nâng đỡ lại được chia cho các thân phụ nên thân chính rỗng không làm cây đổ ngay.
Tái sinh mạnh. Cây đa ra chồi mới ở chỗ cành gãy, chỗ bị chặt, và cành chạm đất có thể ra rễ. Hạt đa nảy mầm cả trên kẽ tường, mái đình, thân cây khác nhờ chim mang đi. Khả năng bám sống mạnh này làm cây đa trở thành loài "khó chết", điều người xưa đã quan sát từ lâu và đưa vào cả ca dao, tục ngữ.
Một mối quan hệ cộng sinh rất cổ. Mỗi loài Ficus gần như chỉ được thụ phấn bởi một hay vài loài ong nhỏ chuyên biệt (họ Agaonidae), chui vào quả sung qua lỗ đỉnh để đẻ trứng và mang phấn. Cây cần ong để có hạt, ong cần quả để sinh sản. Mối quan hệ này giải thích vì sao cây đa ra quả gần như quanh năm theo từng đợt, nuôi cả một quần thể ong và chim quanh nó.
Vì sao cây đa đứng ở đầu làng, cạnh đình và giếng
Không có tài liệu nào cho thấy làng xưa "quy hoạch" trồng đa theo một quy tắc chung. Cách giải thích hợp lý hơn là sự gặp nhau của nhiều lý do. Cây đa mọc nhanh, tán rộng, cho bóng mát quanh năm ở những nơi người ta tụ họp: cổng làng, bến nước, chợ quê, sân đình. Người đi làm đồng về, người buôn bán dừng chân, trẻ con chơi đùa đều cần một chỗ râm, và gốc đa đáp ứng điều đó.
Cây đa cũng gắn với đời sống tín ngưỡng dân gian: nhiều nơi lập miếu nhỏ, bát hương dưới gốc đa, coi cây là chốn linh thiêng của làng. Chính quan niệm này lại là một cơ chế bảo vệ hữu hiệu. Trong khi những cây gỗ quý xung quanh lần lượt bị chặt làm nhà, làm đồ, cây đa ở đầu làng, cạnh đình thường được kiêng chặt, kiêng bẻ cành. Kết quả là hôm nay, những cây cổ thụ già nhất trong nhiều làng chính là cây đa, cây đề, cây gạo ở các vị trí này.
Thêm một lý do thực tế: gỗ đa mềm, dễ mục, không có giá trị làm nhà như lim, gụ. Không ai có động cơ kinh tế lớn để hạ một cây đa, nên cây được yên. Đó là bài học đáng suy nghĩ cho bảo tồn: những cây sống lâu nhất không phải lúc nào cũng là cây "quý" nhất về gỗ, mà là cây được cộng đồng cho phép sống lâu.
Những cây đa gắn với sự kiện lịch sử
Có những cây đa đi vào sử sách vì gắn với một sự kiện. Nổi tiếng nhất là cây đa Tân Trào, ở xã Tân Trào, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang. Theo các tài liệu lịch sử, chiều ngày 16 tháng 8 năm 1945, đội Giải phóng quân làm lễ xuất quân dưới gốc đa này để tiến về giải phóng Thái Nguyên, mở đầu cho Tổng khởi nghĩa. Cây đa và đình Tân Trào nằm trong khu di tích quốc gia đặc biệt, là điểm đến của nhiều thế hệ học sinh.
Ngoài những cây gắn với sự kiện lớn, gần như làng nào ở Bắc Bộ cũng có cây đa của riêng mình với những câu chuyện truyền miệng: gốc đa nơi họp chợ phiên, nơi ông đồ dạy chữ, nơi làng tiễn trai tráng đi lính. Những câu chuyện này hiếm khi được ghi chép, nên khi một gốc đa đổ, ký ức của làng cũng mất theo một phần. Đó là lý do nhiều địa phương bắt đầu ghi lại lý lịch cây và đề nghị công nhận cây là Cây Di sản Việt Nam, chương trình được giới thiệu trong một bài khác của danh mục này.
Khi kể chuyện về một cây đa cụ thể, nên tách rõ phần đã có tư liệu (văn bia, gia phả, sách địa chí, ảnh cũ) với phần truyền khẩu. Câu "cây đa này nghìn năm tuổi" rất hay gặp trong lời kể, nhưng hiếm khi có bằng chứng đi kèm. Tôn trọng câu chuyện của làng không có nghĩa là phải coi mọi con số là thật.
Tuổi cây đa: đọc những con số thế nào
Cây đa là một trong những cây khó xác định tuổi nhất. Thân rỗng nên không đếm được vòng năm từ tâm; các thân phụ mọc sau nên to nhỏ không phản ánh tuổi gốc; cây lại có thể chết thân chính rồi sống tiếp qua rễ phụ. Bảng dưới tóm tắt các nguồn thông tin hay được dùng và độ tin cậy của chúng.
| Nguồn thông tin | Cho biết gì | Giới hạn |
|---|---|---|
| Văn bia, gia phả, địa chí | Mốc năm cây đã có mặt, có khi ghi rõ năm trồng | Hiếm; có khi nói về một cây khác đã chết ở cùng vị trí |
| Ảnh cũ, bản vẽ thời Pháp | Kích thước cây ở một thời điểm, so được với hiện tại | Chỉ lùi được khoảng một thế kỷ |
| Lời kể của người cao tuổi | Cây đã to như thế nào từ thời ông bà | Dễ phóng đại, dễ lẫn giữa các cây |
| Chu vi thân và tốc độ lớn ước lượng | Khoảng tuổi thô | Với cây đa rất sai vì thân rỗng, thân phụ nhập vào thân chính |
| Định tuổi bằng carbon phóng xạ mẫu gỗ | Tuổi phần gỗ còn lại già nhất | Tốn kém, phần lõi già nhất thường đã mục mất |
Vì vậy, tuổi một cây đa nên ghi là "ước tính" kèm cơ sở ước tính. Nếu một hội đồng chuyên môn đã khảo sát và đưa ra con số, đó là con số tốt nhất hiện có, nhưng vẫn là ước lượng chứ không phải ngày sinh của cây.
Giữ một gốc đa cổ: những điều làng hay làm sai
Cây đa khoẻ, nhưng cây già vẫn có thể suy kiệt rất nhanh khi môi trường quanh gốc thay đổi. Những lỗi phổ biến nhất ở các làng:
- Đổ bê tông, lát gạch kín gốc. Rễ hút nước và thở ở lớp đất mặt. Sân đình được bê tông hoá sát gốc làm rễ thiếu khí, thiếu nước, cây suy từ từ trong nhiều năm.
- Đắp đất cao quanh gốc. Nâng nền sân, nâng đường làm lấp cổ rễ, gây thối gốc. Nên giữ nguyên cao độ đất trong phạm vi tán cây.
- Chặt rễ phụ vì vướng lối đi. Rễ phụ là cột chống tương lai của tán. Cắt bỏ hàng loạt làm tán mất cân đối, dễ gãy đổ khi bão.
- Trám xi măng vào hốc rỗng. Xi măng cứng, không co giãn cùng thân, giữ ẩm ở mặt tiếp xúc và làm mục lan rộng hơn. Hốc rỗng nên được để thông thoáng và theo dõi.
- Đốt vàng mã, đốt rác ngay gốc. Nhiệt làm chết lớp vỏ và tầng phát sinh, mở đường cho nấm mục.
- Cắt tỉa không có kỹ thuật. Cưa cành lớn sát thân hoặc để lại mấu dài đều tạo cửa cho mục. Việc xử lý cây cổ thụ nên mời người có chuyên môn về cây xanh.
Một gốc đa được giữ đúng cách có thể sống thêm nhiều thế hệ nữa. Nhiều làng đã chọn rào nhẹ quanh gốc, trả lại vòng đất trống dưới tán và giao người chăm, cách làm đơn giản mà hiệu quả.
Cây đa trong lời ăn tiếng nói và tên đất
Cây đa có mặt dày đặc trong ca dao, tục ngữ, và đó là bằng chứng gián tiếp cho thấy cây đã gắn với làng từ rất lâu. "Cây đa bến cũ, con đò năm xưa" gợi một bến sông có gốc đa làm mốc, thứ còn lại khi con đò và người chở đò đã đổi khác. Trong truyện cổ, chú Cuội ngồi gốc cây đa trên cung trăng là hình ảnh trẻ con nào cũng thuộc.
Tên đất cũng giữ dấu cây đa. Ở nhiều tỉnh thành có những địa danh như Gốc Đa, Cây Đa, Ngã ba Cây Đa, Đa Phúc, đặt theo một gốc đa từng là mốc giao thông, chợ phiên hay bến đò. Có nơi gốc đa gốc đã mất từ lâu mà tên vẫn còn. Khi tìm hiểu một cây đa cổ, nên hỏi thêm về tên xóm, tên bến quanh đó: đôi khi chính tên đất là tư liệu lâu đời nhất về sự có mặt của cây, giúp ước tính tuổi thận trọng hơn so với những con số truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Cây đa có phải là cây sung không?
Cây đa và cây sung cùng thuộc chi Ficus, họ Dâu tằm, nên có chung kiểu quả sung chứa hoa bên trong và cùng nhờ ong nhỏ thụ phấn. Nhưng chúng là hai loài khác nhau: cây đa có rễ phụ buông xuống, quả nhỏ mọc ở nách lá, còn cây sung quả to mọc thành chùm trên thân.
Rễ phụ của cây đa có phải là thân cây khác không?
Không. Rễ phụ mọc từ cành của chính cây đa rồi buông xuống đất. Khi bám đất, nó hoá gỗ và to như thân, nên nhìn giống nhiều cây đứng cạnh nhau. Thực chất đó vẫn là một cá thể, các thân phụ cùng nâng đỡ một tán chung và nối với nhau qua hệ cành.
Cây đa rỗng ruột thì có chết không?
Thân rỗng không có nghĩa là cây sắp chết. Phần sống của cây nằm ở lớp ngoài dưới vỏ, còn gỗ lõi ở giữa đã là mô chết. Nhiều cây đa rỗng thân vẫn xanh tốt hàng chục năm. Điều cần lo là mục lan ra lớp ngoài, vỏ bị tổn thương hoặc gốc bị lấp, bê tông hoá.
Vì sao cây đa hay mọc trên tường, mái nhà cũ?
Chim ăn quả đa và thải hạt ở khắp nơi, kể cả trên kẽ tường, mái đình, thân cây khác. Hạt đa nảy mầm được ở chỗ rất ít đất, rồi thả rễ dài xuống tìm đất. Rễ lớn dần có thể làm nứt tường, vì vậy các di tích thường phải kiểm soát cây đa con mọc trên mái và tường.
Cây đa Tân Trào ở đâu và vì sao nổi tiếng?
Cây đa Tân Trào ở xã Tân Trào, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, gần đình Tân Trào. Cây nổi tiếng vì chiều 16 tháng 8 năm 1945, đội Giải phóng quân làm lễ xuất quân dưới gốc cây để tiến về Thái Nguyên. Cây nằm trong khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Tân Trào.
Có nên trồng cây đa trong vườn nhà không?
Cây đa lớn rất nhanh, tán rộng và rễ khoẻ, có thể làm hỏng móng nhà, tường rào, đường ống nếu trồng gần. Cây đa hợp với không gian công cộng rộng như sân đình, công viên, bờ hồ. Vườn nhà nhỏ nên chọn cây bóng mát kích thước vừa phải, rễ ít phá hoại hơn.