Bứng cây cổ thụ từ rừng về phố là việc đào cả cây gỗ lớn, thường là sanh, si, đa, lộc vừng, me, bằng lăng hay cây gỗ rừng có dáng đẹp, rồi cắt rễ, cắt tán, chở về trồng ở biệt thự, khu nghỉ dưỡng, khu đô thị. Từ đầu thập niên 2010, báo chí nhiều lần đưa tin về những chuyến xe chở cây khổng lồ như vậy, phần lớn xuất phát từ vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên, hoặc mua lại từ các làng quê. Nhiều cây chết sau khi bứng, rừng và làng thì mất đi cây cổ thụ vốn có.
Bài viết kể lại hiện tượng này theo những gì đã được ghi nhận rộng rãi, giải thích vì sao một cây cổ thụ khó sống sót sau khi bị bứng, và vì sao việc lấy cây từ rừng tự nhiên là vấn đề pháp lý chứ không chỉ là chuyện thẩm mỹ. Bài không hướng dẫn chơi cây, không bàn giá, và không chỉ nơi có cây.
Một hiện tượng được báo chí đưa tin nhiều năm
Hình ảnh những chiếc xe tải, xe đầu kéo chở cây cổ thụ rễ bọc bao tải, cành bị cưa cụt, chạy trên quốc lộ ban đêm từng xuất hiện thường xuyên trên báo chí trong khoảng những năm 2010. Nhiều bài phóng sự theo dấu đường đi của cây: từ một bản làng vùng cao, một khu rừng đầu nguồn, đến vườn ươm trung chuyển, rồi về đến khu biệt thự, khách sạn, sân golf ở thành phố.
Những loài bị bứng nhiều thường là cây có sức sống mạnh, dễ ra rễ mới như các loài trong chi Ficus (sanh, si, đa, gừa), lộc vừng, me, khế, bằng lăng, và các loài cây gỗ rừng có dáng đẹp. Có cây được bứng từ đất rừng tự nhiên; có cây được mua lại từ vườn nhà, sân đình, bờ ao của người dân ở làng quê, với lời hứa giá trị kinh tế. Báo chí cũng từng đưa tin về cây cổ thụ được đưa qua biên giới từ các nước láng giềng mà nguồn gốc không rõ ràng.
Theo các bài viết khi đó, phía sau mỗi chuyến xe là cả một chuỗi người tham gia: người dò tìm cây, người thương lượng với chủ đất hoặc tự ý đào trộm, đội thợ bứng cây, đơn vị vận chuyển, vườn trung chuyển chăm cây cho hồi phục, và người mua cuối cùng. Chuỗi này khiến nguồn gốc thật sự của cây thường bị che khuất khi đến tay người mua.
Nhu cầu khi đó được đẩy lên bởi trào lưu muốn có ngay một khu vườn "có tuổi" cho công trình mới xây: thay vì trồng cây con và chờ hàng chục năm, người ta mua cả cây đã già. Một số công trình đặt cây cổ thụ ở vị trí trung tâm như một biểu tượng. Khi trào lưu ấy lan rộng, áp lực lên những cây lớn ở vùng sâu vùng xa tăng theo, kể cả những cây mà người dân địa phương chưa bao giờ nghĩ sẽ có ngày bị đem đi.
Vì sao cây cổ thụ khó sống sau khi bị bứng
Một cây cổ thụ có hệ rễ lan rộng, thường rộng hơn cả tán cây, và sâu nhiều mét. Phần lớn rễ hút nước và dinh dưỡng là rễ nhỏ nằm ở lớp đất mặt, xa gốc. Khi bứng cây, người ta chỉ có thể giữ lại một bầu đất nhỏ quanh gốc, nghĩa là cắt bỏ phần lớn hệ rễ. Để cân bằng, tán cây cũng bị cưa cụt gần hết, chỉ còn lại thân và vài cành chính.
Sau khi bứng, cây phải sống bằng năng lượng dự trữ trong thân và rễ còn lại cho đến khi ra được rễ mới, lá mới. Cây càng già, khả năng hồi phục càng kém. Những loài như sanh, si có khả năng ra rễ mạnh nên tỷ lệ sống cao hơn; nhiều loài cây gỗ rừng khác thì gần như không chịu nổi việc cắt rễ nặng như vậy. Báo chí đã ghi nhận nhiều trường hợp cây cổ thụ được trồng ở công trình rồi khô dần và chết sau một thời gian.
Ngay cả khi cây sống, nó thường mất nhiều năm mới phục hồi tán, và nhiều cây không bao giờ lấy lại được dáng ban đầu. Vết cắt lớn trên cành và rễ là cửa ngõ cho nấm mục xâm nhập, làm thân cây rỗng dần. Một cây cổ thụ khoẻ mạnh trong rừng có thể sống thêm hàng trăm năm; sau khi bứng, tuổi thọ còn lại của nó khó đoán.
Bứng cây từ rừng và di dời cây trong dự án: khác nhau ở đâu
Không phải mọi việc di chuyển cây lớn đều giống nhau. Bảng dưới phân biệt hai tình huống thường bị nhầm lẫn.
| Khía cạnh | Bứng cây cổ thụ từ rừng, từ làng để bán | Di dời cây trong dự án công cộng |
|---|---|---|
| Mục đích | Trang trí, làm cảnh cho công trình tư nhân | Giữ lại cây khi buộc phải giải phóng mặt bằng |
| Nguồn cây | Rừng tự nhiên, bản làng, vườn dân, có khi không rõ nguồn gốc | Cây đang đứng trên đất dự án, có hồ sơ |
| Tác động đến nơi ở cũ | Rừng, làng mất cây cổ thụ, có khi mất cả cảnh quan và giá trị văn hoá | Cây vốn sẽ bị chặt, di dời là để giữ lại |
| Quy trình | Thường làm nhanh, cắt rễ, cắt tán nặng | Nếu làm đúng: chuẩn bị rễ trước nhiều tháng, chăm sóc kỹ sau khi trồng |
| Tính pháp lý | Cây từ rừng tự nhiên phải có hồ sơ nguồn gốc lâm sản hợp pháp | Theo quy định quản lý cây xanh và phương án dự án được duyệt |
Di dời cây trong dự án, khi làm đúng kỹ thuật, có thể cứu được những cây đáng giá. Kỹ thuật tốt thường bao gồm cắt rễ từng phần trước nhiều tháng để cây ra rễ mới gần gốc, giữ bầu đất lớn, và chăm sóc nhiều năm sau khi trồng. Ngược lại, bứng cây cổ thụ từ rừng để làm cảnh là lấy đi một cây đang sống ổn định ở nơi phù hợp nhất với nó.
Làng mất cây, rừng mất cây mẹ
Với làng quê, cây cổ thụ ở đầu làng, bến nước, sân đình là một phần ký ức và bản sắc. Báo chí từng đưa tin về những tranh cãi trong làng khi có người muốn bán cây cổ thụ: người đồng ý vì có tiền làm đường, sửa đình; người phản đối vì coi cây là tài sản chung của tổ tiên để lại. Có những cây đã bị bán và chở đi trước khi cả làng kịp biết; có những làng giữ lại được cây nhờ sự phản đối quyết liệt của người dân.
Với rừng, mỗi cây cổ thụ bị bứng là mất đi một cây mẹ cho hạt, một nơi sống của chim, côn trùng, phong lan, dương xỉ bám thân, và một phần cấu trúc tán rừng. Những cây sanh, si, đa lớn trong rừng thường là cây "chìa khoá" về sinh thái vì quả của chúng nuôi rất nhiều loài chim, thú vào những mùa khan hiếm thức ăn. Lấy đi những cây này có thể ảnh hưởng đến cả quần thể động vật sống dựa vào chúng.
Ở vùng núi, việc đào bứng cây lớn trên sườn dốc còn để lại hố sâu, đất trống, dễ sạt lở khi mưa lớn. Đường mở ra để xe vào chở cây cũng là đường cho việc khai thác khác về sau.
Khung pháp lý: cây từ rừng không phải hàng tự do
Theo nguyên tắc chung của pháp luật lâm nghiệp, cây và gỗ có nguồn gốc từ rừng tự nhiên là lâm sản, việc khai thác, vận chuyển, mua bán phải có hồ sơ nguồn gốc hợp pháp. Cây cổ thụ bứng từ rừng tự nhiên, dù dùng làm cây cảnh, vẫn chịu sự quản lý này. Nếu loài cây thuộc danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm, yêu cầu càng chặt chẽ hơn.
Báo chí đã đưa tin về nhiều trường hợp lực lượng kiểm lâm, công an tạm giữ xe chở cây cổ thụ không có giấy tờ chứng minh nguồn gốc, hoặc có giấy tờ không khớp với cây thực tế. Với cây được mua từ vườn nhà dân, nguồn gốc thường dễ chứng minh hơn, nhưng vẫn cần giấy tờ và tuân theo quy định của địa phương về vận chuyển.
Đây là nguyên lý chung, không phải tư vấn pháp lý. Quy định cụ thể về hồ sơ lâm sản, vận chuyển cây và xử lý vi phạm đã thay đổi qua nhiều văn bản; khi cần, hãy tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan kiểm lâm. Chi tiết về khung pháp lý cây quý hiếm được tóm tắt ở danh mục pháp lý của trang.
Người mua, người làm công trình có thể làm gì
Câu chuyện bứng cây cổ thụ chỉ tồn tại khi có người mua. Vì vậy, những người làm công trình, kiến trúc sư cảnh quan và chủ đầu tư có vai trò lớn trong việc thay đổi nó:
- Hỏi rõ nguồn gốc cây. Cây lớn đến từ đâu, có hồ sơ gì, có phải cây vườn ươm được trồng từ đầu hay bứng từ nơi khác.
- Ưu tiên giữ cây có sẵn trên khu đất. Thiết kế công trình quanh những cây đang có thường tốt hơn chặt đi rồi mua cây khác về.
- Trồng cây vườn ươm. Cây được ươm từ nhỏ, chuẩn bị bầu rễ đúng kỹ thuật có tỷ lệ sống cao hơn và không lấy đi cây của rừng, của làng.
- Chấp nhận thời gian. Một khu vườn đẹp với cây trồng mới cần nhiều năm; đó là cái giá hợp lý thay vì lấy đi cây cổ thụ của nơi khác.
- Báo cơ quan chức năng khi thấy dấu hiệu bứng cây trái phép. Đặc biệt là cây có dấu hiệu từ rừng tự nhiên, cây ở nơi công cộng.
Câu chuyện này nói gì về cách nhìn cây cổ thụ
Phong trào bứng cây cổ thụ về phố phản ánh một cách nhìn coi cây như một món đồ trang trí có thể mua được, giống như mua một bức tượng. Nhưng cây cổ thụ khác bức tượng ở chỗ nó là sinh vật sống, gắn với đất, nước, khí hậu và cộng đồng sinh vật nơi nó lớn lên. Giá trị của nó không tách rời khỏi nơi nó đứng.
Một cây đa đầu làng có giá trị vì nó đã chứng kiến bao thế hệ người trong làng, vì nó là nơi người ta hẹn nhau, nghỉ chân, vì nó là mốc của làng. Mang cây đó về đặt trong sân một biệt thự, cây chỉ còn là một khối gỗ có lá; làng thì mất đi một phần của mình. Tương tự, một cây sanh lớn trong rừng có giá trị vì nó nuôi cả một cộng đồng sinh vật; đặt nó cạnh bể bơi, nó chỉ còn là cảnh.
Những người giữ cây, như làng giữ cây sưa, cộng đồng giữ rừng thiêng hay người dân đô thị lên tiếng bảo vệ hàng cây trên phố, đều chia sẻ một cách nhìn khác: cây cổ thụ đẹp nhất khi nó còn ở chỗ của nó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cây cổ thụ bứng về thường chết?
Khi bứng, phần lớn hệ rễ hút nước bị cắt bỏ, tán cũng bị cưa gần hết. Cây phải sống bằng dự trữ cho đến khi ra rễ, lá mới; cây càng già càng khó hồi phục, vết cắt lớn còn tạo đường cho nấm mục xâm nhập.
Mua cây cổ thụ từ vườn nhà dân có hợp pháp không?
Cây trong vườn nhà do gia đình trồng là tài sản của gia đình, nhưng việc vận chuyển và mua bán vẫn cần giấy tờ chứng minh nguồn gốc theo quy định của địa phương. Cây ở đất công, sân đình, nơi công cộng thì không thuộc quyền bán của cá nhân. Nên hỏi chính quyền xã và kiểm lâm.
Cây cổ thụ từ rừng tự nhiên có được bứng làm cảnh không?
Cây có nguồn gốc rừng tự nhiên là lâm sản, khai thác và vận chuyển phải có hồ sơ hợp pháp. Nếu loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm, yêu cầu càng chặt. Bứng tự ý từ rừng là vi phạm; cần tra quy định hiện hành.
Di dời cây trong dự án có khác gì bứng cây từ rừng?
Di dời cây trong dự án là để giữ lại cây vốn sẽ bị chặt, có hồ sơ và phương án được duyệt, nếu làm đúng kỹ thuật thì chuẩn bị rễ trước nhiều tháng. Bứng cây từ rừng, từ làng để bán là lấy đi một cây đang sống ổn định ở nơi phù hợp với nó.
Làng có cây cổ thụ bị người ngoài hỏi mua thì nên làm gì?
Nên bàn trong cộng đồng, làm rõ cây thuộc đất công hay đất riêng, báo chính quyền xã nếu là cây trên đất công. Nhiều làng đã chọn giữ cây và đề nghị công nhận Cây Di sản nếu đủ tiêu chí, coi cây là tài sản chung lâu dài.
Muốn có cây lớn cho công trình mà không làm hại rừng thì sao?
Ưu tiên giữ cây có sẵn trên khu đất, chọn cây từ vườn ươm được trồng và chuẩn bị bầu rễ từ nhỏ, chấp nhận thời gian để cây lớn. Hỏi rõ nguồn gốc mọi cây lớn trước khi mua và tránh cây không có hồ sơ.