Họ Lan (Orchidaceae) ở Việt Nam có hơn một nghìn loài bản địa theo các bản danh lục gần đây, thuộc khoảng một trăm rưỡi chi, và con số vẫn tăng đều vì gần như năm nào cũng có loài mới được mô tả. Những chi lớn nhất là lan lọng (Bulbophyllum), hoàng thảo (Dendrobium), các chi tách ra từ nhóm Eria cũ, nhẵn diệp (Liparis), hà biện (Habenaria) và thanh đạm (Coelogyne); lan hài (Paphiopedilum) ít loài hơn nhiều nhưng nổi tiếng nhất vì mức độ đặc hữu và bị săn lùng.
Sự giàu có ấy đến từ ba thứ cộng lại: vị trí giao thoa giữa hệ thực vật Hoa Nam – Himalaya ở phía bắc và hệ thực vật Ấn Độ – Mã Lai ở phía nam, địa hình trải từ biển lên gần ba nghìn mét, và những dải núi đá vôi cô lập như các hòn đảo trên cạn. Bài dưới đây dựng khung để đọc mọi bài khác về lan trong danh mục: lan là gì về mặt thực vật học, sống theo những lối nào, và vì sao một họ cây lại nhạy cảm với khai thác đến vậy.
Một trong hai họ thực vật có hoa lớn nhất hành tinh
Trên phạm vi thế giới, họ Lan thường được ước tính có khoảng hai mươi lăm đến hai mươi tám nghìn loài, ngang ngửa họ Cúc về độ lớn. Con số dao động vì giới phân loại học liên tục gộp, tách chi và mô tả loài mới; điều chắc chắn là cứ khoảng mười loài thực vật có hoa thì có một loài là lan. Lan có mặt trên mọi châu lục trừ châu Nam Cực, nhưng đậm đặc nhất ở vùng núi nhiệt đới ẩm, nơi sương mù và độ ẩm cao giữ cho rễ phụ sinh không khô.
Việt Nam nằm trọn trong điểm nóng đa dạng sinh học Ấn Độ – Miến Điện mà các tổ chức bảo tồn quốc tế khoanh vùng từ lâu. Các nhà thực vật học trong và ngoài nước, trong đó có nhóm của Leonid Averyanov thuộc Viện Thực vật Komarov (Nga) làm việc nhiều thập kỷ ở Việt Nam, đã xây dựng các bản danh lục lan qua nhiều lần cập nhật. Mỗi lần cập nhật, tổng số loài lại tăng, phần vì khảo sát mới tới được những vùng núi xa, phần vì mẫu cũ trong phòng tiêu bản được xem lại.
Vì thế, con số "hơn một nghìn loài" nên đọc là mức tối thiểu đã biết, không phải giới hạn. Nếu gặp một con số chính xác đến từng đơn vị trên mạng, hãy hỏi nó lấy từ bản danh lục nào, năm nào; danh lục năm trước và năm sau có thể chênh nhau vài chục loài.
Nhận ra một cây thuộc họ Lan bằng những dấu hiệu nào
Hoa đối xứng hai bên. Hoa lan chỉ có một mặt phẳng đối xứng: ba lá đài ở vòng ngoài, ba cánh hoa ở vòng trong, trong đó một cánh biến đổi thành cánh môi khác hẳn hai cánh còn lại về hình dạng và màu sắc. Cánh môi là "bãi đáp" cho côn trùng, và ở lan hài nó biến thành chiếc túi.
Trụ hợp nhụy. Nhị và nhuỵ dính liền thành một khối gọi là trụ hợp nhụy (gynostemium), nằm giữa hoa đối diện cánh môi. Đây là dấu hiệu chắc nhất để phân biệt lan với những cây có hoa trông giống lan như một số loài gừng, chuối hoa hay hoa mõm sói.
Phấn kết thành khối. Phần lớn các loài lan không có hạt phấn rời mà gom thành khối phấn (pollinia) có cuống và đĩa dính. Côn trùng mang nguyên khối phấn sang hoa khác, nên một lần thụ phấn thành công có thể cho ra hàng chục nghìn hạt.
Hạt nhỏ như bụi. Một quả lan chứa từ vài nghìn đến hàng triệu hạt, mỗi hạt gần như chỉ là một phôi nhỏ không có nội nhũ. Hạt bay theo gió rất xa nhưng không tự nảy mầm được; nó phải gặp đúng loài nấm cộng sinh cung cấp dinh dưỡng ban đầu.
Thân phình thành giả hành ở nhiều loài. Lan phụ sinh như hoàng thảo, lan lọng, thanh đạm thường có giả hành — đoạn thân phình to chứa nước và chất dự trữ — giúp sống qua mùa khô trên cành cây. Lan hài và nhiều lan đất không có giả hành, nên chịu hạn kém hơn hẳn.
Những chi lan lớn và đáng chú ý ở Việt Nam
Bảng dưới gom những chi thường được nhắc trong tài liệu thực vật học Việt Nam. Số loài ghi theo mức độ tương đối vì danh lục còn thay đổi; tên Việt là tên thông dụng trong sách, ngoài thị trường có thể gọi khác.
| Chi (tên khoa học) | Tên Việt thường gặp | Lối sống chính | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bulbophyllum | Lan lọng, cầu diệp | Phụ sinh, thạch sinh | Thường được coi là chi nhiều loài nhất ở Việt Nam; hoa nhỏ, nhiều loài thụ phấn nhờ ruồi |
| Dendrobium | Hoàng thảo, thạch hộc | Phụ sinh | Chi lớn, hoa đẹp nên bị khai thác mạnh; có loài dùng làm thuốc |
| Coelogyne | Thanh đạm | Phụ sinh, thạch sinh | Nhiều loài ở rừng núi cao phía Bắc và Tây Nguyên |
| Liparis | Nhẵn diệp | Địa sinh, phụ sinh | Hoa nhỏ, ít được chú ý nhưng nhiều loài |
| Habenaria | Hà biện | Địa sinh | Lan đất có củ, lụi vào mùa khô |
| Cymbidium | Địa lan, lan kiếm | Địa sinh, phụ sinh | Lá dài như dải kiếm, gắn với văn hoá chơi lan Á Đông |
| Paphiopedilum | Lan hài | Địa sinh, thạch sinh | Ít loài nhưng tỷ lệ đặc hữu cao, toàn chi thuộc Phụ lục I CITES |
| Anoectochilus | Kim tuyến | Địa sinh | Lá có gân ánh vàng, bạc; bị khai thác làm dược liệu |
Một chi thú vị cho người mới là Aerides, tiếng Việt gọi là lan giáng hương. Cái tên trùng với cây gỗ giáng hương (Pterocarpus) ở Tây Nguyên dù hai loài không liên quan gì nhau. Chuyện trùng tên như vậy rất phổ biến trong giới lan, và là lý do mọi tài liệu nghiêm túc đều kèm tên khoa học.
Bốn lối sống: trên cây, trên đá, dưới đất và sống nhờ nấm
Lan phụ sinh bám trên thân, cành cây gỗ, rễ thả lơ lửng trong không khí. Rễ được bọc một lớp mô xốp nhiều lớp tế bào chết gọi là velamen, hút nước mưa và sương rất nhanh rồi giữ lại. Phụ sinh không có nghĩa là ký sinh: lan chỉ nhờ cây chủ làm giá đỡ để lên gần ánh sáng, không lấy nhựa của cây. Vì vậy, khi một khu rừng bị chặt trắng, lan phụ sinh mất chỗ ở cùng lúc với cây gỗ.
Lan thạch sinh sống trên đá, đặc biệt là trên vách và khe núi đá vôi. Nhiều loài lan hài, một số hoàng thảo và lan lọng chỉ có ở kiểu sinh cảnh này, rễ len vào lớp mùn mỏng đọng trong kẽ đá. Lan địa sinh mọc dưới đất rừng, rễ hoặc củ nằm trong tầng mùn, thường ưa bóng; nhóm này gồm lan kim tuyến, hà biện, nhiều loài địa lan.
Lối sống thứ tư ít người biết là hoại sinh, hay chính xác hơn là dị dưỡng nhờ nấm. Những loài này gần như không có diệp lục, không có lá xanh, sống hoàn toàn nhờ chất dinh dưỡng lấy từ mạng nấm dưới đất, chỉ nhô lên một cán hoa ngắn ngủi vài tuần mỗi năm. Thiên ma (Gastrodia) thuộc nhóm này. Chúng là ví dụ cực đoan cho một điều đúng với mọi loài lan: lan không thể sống tách rời mạng lưới nấm của khu rừng nơi nó mọc.
Vì sao Việt Nam giàu lan đến vậy
Giao thoa hai hệ thực vật. Phía bắc nhận các loài từ vùng Hoa Nam và chân dãy Himalaya, phía nam nhận các loài Ấn Độ – Mã Lai. Dải Trường Sơn và cao nguyên ở giữa vừa là cầu nối vừa là nơi tiến hoá riêng, nên một số chi có cả loài phương bắc lẫn phương nam trên cùng lãnh thổ.
Nhiều đai cao trên một khoảng cách ngắn. Từ rừng thấp ven biển lên đỉnh Phan Xi Păng ở Lào Cai, hay lên khối núi Ngọc Linh ở Quảng Ngãi (Kon Tum cũ), khí hậu thay đổi nhanh theo độ cao. Mỗi đai có tổ hợp lan riêng, và nhiều loài chỉ sống trong một khoảng độ cao hẹp.
Núi đá vôi cô lập. Các khối đá vôi ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Tuyên Quang (gồm Hà Giang cũ), Ninh Bình, Quảng Trị (Quảng Bình cũ) tách nhau bởi thung lũng đất thường. Lan sống trên đá vôi khó vượt qua khoảng trống đó, lâu dần mỗi khối núi tiến hoá ra loài riêng.
Độ ẩm và sương mù. Rừng mây mù ở đai trung bình và cao có độ ẩm gần như quanh năm, điều kiện lý tưởng cho lan phụ sinh. Đây cũng là đai rừng nhạy cảm nhất với biến đổi khí hậu.
Khảo sát còn mới. Nhiều vùng núi chỉ được khảo sát kỹ trong ba, bốn thập kỷ gần đây, nên số loài ghi nhận tăng nhanh. Đây là yếu tố "thống kê" chứ không phải sinh học, nhưng giải thích vì sao danh lục lan Việt Nam vẫn còn dài thêm.
Tên gọi dân gian và những chỗ dễ nhầm
Tên lan trong tiếng Việt hình thành từ nhiều nguồn: giới chơi lan, dược liệu học truyền thống, sách thực vật dịch từ tài liệu Pháp, Trung Quốc. Kết quả là một tên có thể chỉ nhiều loài, và một loài có nhiều tên. "Hoàng thảo" dùng cho cả chi Dendrobium nhưng mỗi vùng lại gắn thêm chữ riêng; "thạch hộc" là tên dược liệu cho thân một số loài Dendrobium; "kim tuyến" vừa là tên một chi vừa là tên chung cho nhiều loài lan đất lá có gân óng ánh.
Những tên ghép theo màu và hình hoa như "phi điệp", "long tu", "kim điệp", "vảy rồng" là tên của giới chơi lan, khá ổn định cho các loài phổ biến nhưng không đủ để xác định loài với nhóm khó. Đôi khi hai người cùng nói "lan hài vàng" mà đang nghĩ tới hai loài khác nhau.
Với mục đích tìm hiểu và bảo tồn, quy tắc đơn giản là luôn kèm tên khoa học khi viết hoặc hỏi về một loài lan, và nhớ rằng tên khoa học cũng có thể thay đổi khi chi được tách hoặc gộp. Một số loài từng thuộc chi Eria nay được chuyển sang các chi khác; tài liệu cũ và mới vì thế có thể gọi cùng một cây bằng hai tên khoa học.
Sức ép lên lan rừng: không chỉ là chuyện hái hoa
Mối đe doạ lớn nhất với lan rừng Việt Nam là sự kết hợp của mất sinh cảnh và khai thác có chọn lọc. Rừng bị chặt, bị chuyển đổi làm rẫy hay trồng cây công nghiệp kéo theo mất chỗ ở cho lan phụ sinh và lan đất. Khai thác đá vôi làm vật liệu xây dựng xoá hẳn những khối núi có thể là nơi duy nhất của một loài. Trên nền đó, việc gom lan rừng bán cho người chơi lấy đi chính những cây trưởng thành có khả năng ra hoa, kết hạt.
Lan đặc biệt dễ tổn thương vì hai đặc điểm sinh học. Hạt cần nấm cộng sinh mới nảy mầm, nên tỷ lệ cây con thành công ngoài tự nhiên rất thấp; mỗi cây trưởng thành mất đi là một mất mát khó bù. Nhiều loài lại sống thành những đám nhỏ trên một vách đá, một sườn núi, nên chỉ một lần gom là đủ xoá cả quần thể.
Trên bình diện quốc tế, toàn bộ họ Lan nằm trong các phụ lục của Công ước CITES về buôn bán quốc tế các loài nguy cấp: phần lớn ở Phụ lục II, riêng một số nhóm như toàn chi lan hài ở Phụ lục I. Ở Việt Nam, nhiều loài lan có tên trong Sách Đỏ và trong danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; nguyên lý pháp lý được bàn ở danh mục riêng của trang. Điều người đọc làm được ngay là không mua cây lan được quảng cáo là "lan rừng", "hàng rừng", và không chia sẻ vị trí nơi lan mọc tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Lan rừng và lan công nghiệp khác nhau thế nào về mặt bảo tồn?
Lan công nghiệp được nhân giống trong phòng thí nghiệm hoặc vườn ươm, thường là giống lai, không lấy cây từ tự nhiên. Lan rừng là cây bị lấy ra khỏi sinh cảnh tự nhiên. Mỗi cây lan rừng bị gom là một cá thể trưởng thành bị trừ khỏi quần thể hoang dã, điều mà lan công nghiệp không gây ra.
Việt Nam có loài lan nào chỉ có ở Việt Nam không?
Có, khá nhiều. Một phần đáng kể các loài lan hài, nhiều loài lan lọng, hoàng thảo và lan đất mới mô tả gần đây chỉ được biết từ lãnh thổ Việt Nam, có loài chỉ ở một khối núi. Tuy nhiên, khi khảo sát mở rộng sang Lào, Trung Quốc, một số loài "đặc hữu" có thể được ghi nhận thêm ở nước láng giềng.
Vì sao hạt lan nhiều mà lan vẫn hiếm?
Vì gần như toàn bộ số hạt đó không nảy mầm được. Hạt lan không có chất dự trữ, phải rơi đúng chỗ có loài nấm cộng sinh phù hợp và đúng điều kiện ẩm, sáng. Xác suất này rất nhỏ, nên một quần thể lan ổn định dựa chủ yếu vào việc cây trưởng thành sống lâu và ra hoa nhiều năm.
Lan phụ sinh có làm hại cây chủ không?
Không. Lan phụ sinh chỉ dùng cây làm giá bám, lấy nước từ mưa, sương và chất dinh dưỡng từ mùn, xác lá đọng trên vỏ cây. Nó không đâm rễ vào mạch dẫn của cây chủ như tầm gửi. Cành cây mục gãy có khi do tuổi hoặc nấm, không phải do lan.
Có nên đem lan rừng về trồng để cứu cây khỏi bị chặt rừng không?
Việc cứu hộ thực vật trước khi một khu rừng bị chuyển đổi hợp pháp là việc của các cơ quan, vườn thực vật có chuyên môn và có giấy phép. Người dân tự ý mang cây về dễ vi phạm quy định, và phần lớn cây lan rừng chết sau một, hai năm trong điều kiện không phù hợp.
Muốn tìm hiểu tên khoa học của một loài lan Việt Nam thì tra ở đâu?
Nguồn đáng tin là các bản danh lục và chuyên khảo do viện nghiên cứu thực vật công bố, các bài báo mô tả loài trên tạp chí phân loại học, và những cơ sở dữ liệu danh pháp quốc tế. Tên trên mạng xã hội hay ở chợ cây chỉ nên coi là gợi ý ban đầu.