Cây cổ thụ hiếm khi chết chỉ vì già. Nguyên nhân thường gặp nhất là rễ bị tổn hại: gốc bị lát gạch, đổ bê tông, đắp thêm đất nâng nền, hoặc rễ bị cắt khi đào mương, làm đường. Rễ thiếu khí, thiếu nước làm cây yếu dần trong nhiều năm; khi đó mối, nấm mục và sâu đục thân mới tấn công mạnh, thân rỗng dần và một trận bão là đủ làm cây gãy đổ. Sét đánh và chặt tỉa sai là những nguyên nhân phụ nhưng hay gặp.
Điều khó là quá trình này diễn ra chậm, có khi mười năm, hai mươi năm, nên người trong làng ít khi nối được việc lát sân năm ấy với cái cây khô ngọn bây giờ. Bài này đi qua từng nguyên nhân theo đúng thứ tự chúng thường xảy ra, kèm dấu hiệu nhìn được bằng mắt để phát hiện sớm.
Rễ cây cổ thụ nằm ở đâu: hiểu sai bắt đầu từ đây
Nhiều người hình dung rễ cây như một cái cọc cắm sâu xuống đất, giống phần tán lộn ngược. Thực tế, với phần lớn cây gỗ, rễ hút nước và chất khoáng tập trung ở lớp đất mặt, trong khoảng vài chục centimét đến khoảng một mét đầu tiên, nơi có ôxy và mùn. Rễ lan ngang rất xa, thường vượt ra ngoài mép tán. Rễ cọc, nếu có, chủ yếu để neo giữ và thường ngắn hơn người ta nghĩ.
Rễ cần thở. Tế bào rễ sống cần ôxy để hô hấp, lấy năng lượng hút nước và khoáng. Đất tơi, có khe hở giữa các hạt, cho không khí lưu thông. Khi mặt đất bị phủ kín hay bị nén chặt, lượng ôxy trong đất giảm, khí cacbonic tích lại, rễ non chết dần. Cây không chết ngay vì còn dự trữ, nhưng mỗi năm khả năng hút nước lại kém đi.
Các chuyên gia chăm sóc cây thường nói đến "vùng bảo vệ rễ", một khoảng quanh gốc rộng ít nhất bằng hình chiếu tán, có nơi tính theo bội số đường kính thân, trong đó hạn chế tối đa việc đào, nén, phủ kín. Con số chính xác khác nhau theo tiêu chuẩn từng nước, nhưng nguyên lý giống nhau: vùng rễ quan trọng rộng hơn rất nhiều so với cái bồn nhỏ quanh gốc mà ta hay xây.
Năm việc làm hại rễ hay gặp ở đình, chùa, trường học
Lát kín sân đến sát gốc. Gạch, đá, bê tông làm nước mưa chảy đi thay vì thấm xuống, không khí không vào được đất. Sân càng đẹp, gốc càng ngạt. Đây là nguyên nhân số một ở các di tích được tôn tạo.
Đắp đất, nâng nền. Nâng sân đình, sân trường để chống ngập, có khi thêm vài chục centimét đất lên vùng rễ. Lớp rễ cũ bị chôn sâu hơn, thiếu ôxy, chết dần; phần cổ rễ, chỗ thân tiếp giáp đất, bị vùi ẩm dễ thối.
Xây bồn cao bó gốc. Bồn tròn xây gạch cao, đổ đất vào trong, nhìn trang trọng nhưng vừa vùi cổ rễ vừa cắt đứt rễ bên ngoài bồn. Thân cây lớn lên còn bị thành bồn siết.
Đào cắt rễ khi làm hạ tầng. Đào mương thoát nước, chôn cáp, mở rộng đường sát gốc có thể cắt đứt một phần lớn rễ ở một phía. Cây vừa mất nguồn nước, vừa mất chỗ neo phía đó, nghiêng và đổ về phía bị đào trong mùa bão sau đó.
Nén đất do xe, người, lễ hội. Bãi đỗ xe, sân khấu, chợ phiên dưới tán làm đất bị nén chặt qua nhiều năm. Lớp đất nén cứng như nền gạch, rễ không xuyên qua được.
Mối, nấm mục và sâu đục thân: kẻ đến sau
Khi cây khoẻ, gỗ có những hàng rào tự vệ. Ở chỗ bị thương, cây hình thành các vùng ngăn cách bằng chất nhựa, chất phenol, ngăn nấm lan rộng. Nhà sinh học cây Alex Shigo, làm việc tại Cơ quan Lâm nghiệp Hoa Kỳ, đã mô tả cơ chế này thành mô hình CODIT, tạm hiểu là "khoanh vùng mục ở cây", từ những nghiên cứu cắt dọc hàng nghìn thân cây. Cây yếu thì các hàng rào này cũng yếu.
Nấm mục gỗ là nguyên nhân chính làm thân cây cổ thụ rỗng. Một số loài nấm phân giải chất gỗ, một số phân giải xenlulô, để lại gỗ mềm bở hoặc giòn nứt. Dấu hiệu nhìn thấy thường là thể quả nấm mọc ở gốc hoặc trên thân, như các loại nấm hình móng, hình quạt, có loài thuộc chi Ganoderma quen thuộc. Khi thể quả đã mọc, phần gỗ bên trong thường đã mục một khoảng đáng kể.
Mối thường đi sau nấm, ăn phần gỗ đã mục, rồi lan sang gỗ còn tốt. Đường mối đất bám dọc thân, ụ đất quanh gốc là dấu hiệu dễ thấy. Sâu đục thân, xén tóc để lại lỗ đục, mùn gỗ đùn ra. Cả ba tác nhân này hiếm khi giết một cây đang khoẻ; chúng là dấu hiệu cây đã yếu từ trước, thường bắt nguồn từ rễ.
Sét, bão và chặt tỉa sai
Cây cổ thụ thường là điểm cao nhất trong vùng, nên hay bị sét đánh. Dòng điện có thể chạy dọc thân, làm nước trong gỗ sôi tức thì, xé một rãnh vỏ dài, có khi tách đôi thân. Cây không chết ngay nhưng vết thương dài là cửa ngõ cho nấm. Với cây di sản ở nơi đông người, lắp hệ thống chống sét riêng cho cây là việc nhiều nước đã làm, cần đơn vị kỹ thuật chuyên môn thiết kế.
Bão làm gãy cành, đổ cây, nhưng thường chỉ "kết thúc" một quá trình đã có. Cây đổ trong bão hay có rễ bị cắt một phía, gốc mục, hoặc tán quá nặng lệch về một bên. Ngược lại, cây có rễ khoẻ, tán cân đối đứng vững qua nhiều trận bão lớn.
Chặt tỉa sai cũng gây hại lâu dài. Cắt cụt ngọn, cưa trụi tán để "cho gọn" khiến cây mất nhiều lá, phải dùng dự trữ để ra chồi mới, các chồi mọc dày ở vết cắt lại bám yếu, sau vài năm dễ gãy. Vết cắt sát thân, phạm vào phần cổ cành, làm cây khó khép vết thương. Cắt cành lớn đúng kỹ thuật là để lại phần cổ cành, cắt gọn, không xé vỏ.
Dấu hiệu nhìn được và điều nó có thể báo
Không dấu hiệu nào tự nó khẳng định cây sắp đổ, nhưng khi thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc, nên mời người có chuyên môn đánh giá. Bảng dưới để người giữ cây biết chỗ cần nhìn.
| Dấu hiệu | Vị trí | Có thể báo điều gì |
|---|---|---|
| Ngọn và cành trên cùng khô dần | Tán | Rễ suy yếu kéo dài, cây không đủ nước nuôi phần xa nhất |
| Lá nhỏ, thưa, vàng sớm hơn cây cùng loài | Tán | Thiếu nước, thiếu dinh dưỡng, rễ bị hại |
| Thể quả nấm ở gốc hoặc thân | Gốc, thân | Gỗ bên trong đang mục |
| Đường mối, ụ đất quanh gốc | Gốc, thân | Mối đã vào gỗ, thường gỗ đã mục trước |
| Vết nứt dọc thân, nhất là sau bão | Thân | Thân bị ứng suất, có thể đã có khuyết tật bên trong |
| Đất nứt, gồ lên ở một phía gốc | Mặt đất | Cây đang nghiêng, rễ phía đối diện đang bị kéo bật |
| Nhựa, dịch chảy ra từ vết thương | Thân | Vết thương đang nhiễm khuẩn hoặc côn trùng |
Ghi chép bằng ảnh qua các năm giúp so sánh: một cây năm nay thưa lá hơn hẳn năm trước là tín hiệu đáng để ý hơn bất kỳ dấu hiệu đơn lẻ nào.
Già thật sự trông như thế nào
Cây gỗ không có tuổi thọ cố định như động vật. Nhiều loài có thể sống rất lâu vì tầng phát sinh liên tục tạo mô mới. Tuy vậy, khi cây quá lớn, tỷ lệ giữa phần lá tạo năng lượng và phần thân, cành, rễ cần nuôi thay đổi; cây già thường thu tán lại, bỏ dần những cành xa, thân rỗng nhưng vẫn đứng. Giới chăm sóc cây ở châu Âu gọi giai đoạn này là "cây già tự thu nhỏ", coi đó là một phần tự nhiên của vòng đời, không phải bệnh.
Điều này có ý nghĩa thực tế. Một cây cổ thụ thu tán, có cành khô, thân rỗng chưa chắc đã nguy hiểm hay sắp chết; nhiều khi cây đang tự điều chỉnh để sống tiếp. Can thiệp mạnh tay như cắt trụi, trám kín hốc, chống cột bê tông dày đặc có thể làm hại nhiều hơn. Cần đánh giá kỹ trước khi kết luận cây "phải xử lý".
Ngược lại, khi cây đứng ở nơi đông người qua lại, an toàn con người là ưu tiên. Mục tiêu khi đó là đánh giá rủi ro một cách có căn cứ, xử lý đúng chỗ nguy hiểm như cành khô lớn treo trên lối đi, thay vì chặt bỏ cả cây vì sợ. Phần tiếp theo của chuỗi bài về chăm sóc cây cổ thụ sẽ đi vào các biện pháp cụ thể.
Ví dụ giả định: mười năm của một gốc đa sau khi tôn tạo sân đình
Câu chuyện dưới đây là ví dụ giả định ghép từ những kiểu sự việc hay gặp, không nói về một cây cụ thể nào. Năm đầu tiên, sân đình được nâng nền khoảng ba mươi centimét để chống ngập, lát đá kín đến sát một bồn tròn xây quanh gốc đa. Ai cũng khen sân đẹp. Hai năm sau, tán đa vẫn xanh, chưa có gì khác lạ.
Năm thứ tư, người ta thấy lá đa nhỏ hơn, thưa hơn ở phía ngọn. Năm thứ sáu, vài cành lớn phía sân khô hẳn, được cưa bỏ, vết cắt sát thân. Năm thứ tám, nấm hình quạt mọc ở chân bồn, đường mối bò dọc thân. Năm thứ mười, một trận bão làm gãy cành lớn nhất, đè lên mái nhà tả mạc, và dân làng bắt đầu bàn chuyện "cây già rồi".
Nhìn lại, chuỗi sự việc bắt đầu từ năm đầu tiên, khi rễ bị chôn sâu thêm và mặt đất bị phủ kín. Cây không "già đi" trong mười năm đó; nó bị ngạt dần. Đây là lý do khi một cây cổ thụ có dấu hiệu suy yếu, câu hỏi đầu tiên nên là: quanh gốc đã thay đổi gì trong mười, mười lăm năm qua.
Hạn hán, ngập úng và thời tiết thất thường
Cây cổ thụ đã thích nghi với khí hậu nơi nó mọc qua hàng trăm năm, nhưng những đợt thời tiết cực đoan vẫn có thể đẩy một cây đang yếu qua ngưỡng. Hạn kéo dài làm cây đóng khí khổng, giảm quang hợp, dùng dần dự trữ; nếu hạn lặp lại nhiều năm liền, cây không kịp hồi phục. Ở vùng ven biển, xâm nhập mặn mùa khô làm rễ khó hút nước.
Ngập úng ngược lại làm rễ thiếu ôxy. Một trận lụt vài ngày cây có thể chịu được, nhưng nước đọng hàng tuần, nhất là ở sân đã bị nâng nền tạo thành lòng chảo quanh gốc, làm rễ thối. Những gốc cây ở chỗ trũng sau khi xung quanh được tôn cao thường gặp chuyện này. Theo dõi cây sau mỗi đợt hạn, lụt lớn và tưới bổ sung, thoát nước kịp thời là cách đơn giản để giảm thiệt hại.
Câu hỏi thường gặp
Cây cổ thụ khô ngọn có phải sắp chết không?
Khô ngọn thường cho thấy rễ đã suy yếu một thời gian, cây không đủ sức đưa nước lên phần xa nhất. Chưa chắc cây sắp chết, nhưng là tín hiệu cần tìm nguyên nhân ở gốc: có bị lát kín, đắp đất, đào rễ không. Nên mời người có chuyên môn đánh giá sớm.
Lát gạch quanh gốc cây cổ thụ có sao không?
Lát kín sát gốc làm nước mưa khó thấm và đất thiếu ôxy, rễ non chết dần. Đây là nguyên nhân hàng đầu làm cây cổ thụ ở sân đình, sân trường suy yếu. Nếu cần lát, nên chừa một vùng đất trống rộng quanh gốc hoặc dùng vật liệu thấm nước, không đổ bê tông liền mảng.
Thấy nấm mọc ở gốc cây cổ thụ thì làm gì?
Thể quả nấm ở gốc thường báo gỗ bên trong đang mục. Không nên tự đục khoét hay đổ hoá chất. Hãy chụp ảnh nấm, ghi vị trí và mời đơn vị cây xanh hoặc chuyên gia đánh giá mức độ mục để quyết định có cần giảm tải tán hay chống đỡ không.
Mối ăn cây cổ thụ có nên đổ dầu nhớt quanh gốc không?
Không nên. Dầu nhớt và các chất tự chế làm ô nhiễm đất, hại rễ, có khi giết cây nhanh hơn mối. Mối thường là dấu hiệu gỗ đã mục từ trước. Xử lý mối quanh cây di sản cần người có chuyên môn chọn biện pháp phù hợp, ưu tiên cách ít hại đất và rễ.
Vì sao cây cổ thụ đổ sau khi làm đường gần đó?
Khi đào sát gốc, một phần lớn rễ ở phía đó bị cắt. Cây mất nguồn nước và mất chỗ neo phía bị đào, nên vài mùa sau hay nghiêng hoặc đổ về chính phía ấy khi gặp gió lớn. Công trình gần cây cổ thụ cần chừa vùng bảo vệ rễ và có phương án thi công tránh cắt rễ lớn.
Cây cổ thụ rỗng ruột có nguy hiểm không?
Không phải cây rỗng nào cũng nguy hiểm. Độ an toàn phụ thuộc độ dày phần gỗ khoẻ còn lại so với đường kính, vị trí hốc, hình dạng tán và hướng gió. Đánh giá cần dụng cụ chuyên môn và người có kinh nghiệm, không nên kết luận chỉ bằng mắt.