Tam thất (Panax notoginseng) là một loài sâm thật thuộc chi Panax, nhưng khác các loài sâm khác ở chỗ hầu như không còn quần thể hoang dã nào được xác nhận: gần như mọi cây tam thất hiện nay đều là cây trồng. Loài này có nguồn gốc vùng núi Vân Nam và Quảng Tây (Trung Quốc), được trồng ở vùng cao phía Bắc Việt Nam từ lâu với tên tam thất bắc, nay tập trung ở Tuyên Quang (phần Hà Giang cũ), Lào Cai và Cao Bằng.
Trường hợp của tam thất là tấm gương soi cho những loài sâm còn mọc hoang: một loài có thể sống rất "thành công" về số lượng trong ruộng trồng, nhưng vẫn mất gần hết dạng hoang dã. Bài này nói về tam thất ở góc thực vật học: tên khoa học thay đổi ra sao, vì sao gọi là "loài chỉ còn trong trồng trọt", chỗ khác với tam thất hoang, và những cây mang tên tam thất mà không phải tam thất.
Lịch sử tên khoa học của tam thất
Tam thất được dùng trong y học cổ truyền Trung Hoa từ nhiều thế kỷ, nhưng tên khoa học xuất hiện muộn. Đầu thế kỷ 20, nhà thực vật Anh I. H. Burkill mô tả cây dưới một tên trong chi khác, kèm tính ngữ notoginseng. Mãi đến năm 1975, nhà thực vật Trung Quốc Chen Feng-Hwai mới chuyển nó vào chi Panax với vị trí loài, thành Panax notoginseng (Burkill) F.H.Chen — phần trong ngoặc ghi công người mô tả đầu tiên.
Trong một thời gian, nhiều tài liệu coi tam thất là một biến thứ của Panax pseudoginseng, loài sâm vùng Himalaya, nên còn gặp tên Panax pseudoginseng var. notoginseng. Các nghiên cứu hình thái và di truyền về sau ủng hộ việc tách tam thất thành loài riêng, và đây là cách xếp phổ biến hiện nay. Người đọc tài liệu cũ nên biết hai tên này nói về cùng một cây.
Tên Hán Việt "tam thất" (三七) có nhiều cách giải thích dân gian — ba cành lá bảy lá chét, hay trồng từ ba đến bảy năm mới thu — nhưng không cách nào là định nghĩa thực vật học. Cây trưởng thành thường có vòng ba đến bốn lá kép, mỗi lá ba đến bảy lá chét, nên cách giải thích thứ nhất gần với hình dạng cây hơn, song vẫn chỉ là cách nhớ.
Hình thái cây tam thất
Cây tam thất là cây thân thảo sống nhiều năm, có một thân khí sinh mọc thẳng, mỗi năm lụi rồi mọc lại. Trên đỉnh thân là vòng lá kép chân vịt, lá chét hình mác hoặc thuôn, mép có răng cưa nhỏ, gân lá đôi khi có lông cứng. Cây non năm đầu chỉ có một lá; số lá và số lá chét tăng dần theo tuổi, đến lúc trưởng thành mới ra cụm hoa.
Cụm hoa tam thất là một tán đơn mọc ở đỉnh thân, hoa nhỏ màu vàng lục, có hoa lưỡng tính và hoa đực trong cùng tán. Quả mọng nhỏ, chín màu đỏ tươi, tạo thành chùm quả đỏ nổi bật trên nền lá xanh — đặc điểm dễ thấy ở ruộng tam thất vào mùa quả chín. Mỗi quả chứa một vài hạt màu trắng ngà. Như các loài Panax khác, hạt cần một thời gian sau khi chín để phôi phát triển hết mới nảy mầm được.
Phần dưới đất gồm một rễ củ mập, hình nón hoặc hình con quay, phía trên có thân rễ ngắn mang nhiều u nần — chính là các vết sẹo và mầm của những năm trước. Kiểu "rễ củ to, thân rễ ngắn" này khác với kiểu "thân rễ dài nhiều đốt" của sâm Ngọc Linh và kiểu "chuỗi đốt" của sâm vũ diệp, và là một trong những đặc điểm dùng để phân biệt các loài Panax.
Tam thất trong chi Panax: họ hàng của nhân sâm
Về hoá thực vật, tam thất chứa các saponin kiểu dammaran giống nhân sâm, trong đó các ginsenosid như Rg1, Rb1 chiếm tỷ lệ lớn, cùng một nhóm chất đặc trưng được đặt tên theo loài là notoginsenosid, tiêu biểu là notoginsenosid R1. Thành phần này khác với sâm Ngọc Linh, vốn nổi bật với nhóm ocotillol, và khác với nhóm trúc tiết sâm giàu saponin kiểu oleanan.
Khác biệt hoá học giữa các loài Panax là một trong những dữ liệu được dùng để hiểu quan hệ họ hàng, bên cạnh hình thái và ADN. Tuy vậy, hàm lượng chất trong cây thay đổi mạnh theo tuổi, bộ phận, mùa thu và cách xử lý, nên không thể dùng một kết quả phân tích lẻ để kết luận về loài. Trang này không bàn tác dụng chữa bệnh; các so sánh chỉ nhằm định vị tam thất trong chi.
Theo các nghiên cứu phát sinh chủng loại, tam thất thuộc nhóm loài có rễ củ phát triển, cùng với nhân sâm và sâm Mỹ, nhưng là loài lưỡng bội trong khi hai loài kia là tứ bội. Vùng phân bố gốc của nó nằm sát trung tâm đa dạng của chi Panax ở tây nam Trung Quốc, không xa các loài sâm của Việt Nam.
"Chỉ còn trong trồng trọt" nghĩa là gì
Trong sinh học bảo tồn, một loài được gọi là chỉ còn tồn tại trong trồng trọt khi không còn quần thể tự nhiên tự duy trì được ghi nhận, dù vẫn có rất nhiều cá thể do con người nuôi trồng. Tam thất thường được nêu như ví dụ: các đợt khảo sát vùng núi Vân Nam và Quảng Tây hầu như không tìm được quần thể hoang dã chắc chắn, và các cây mọc lẻ ngoài ruộng khó loại trừ khả năng là cây thoát ra từ ruộng trồng.
Lý do được đưa ra là sự kết hợp của khai thác rất lâu đời và việc trồng trọt quy mô lớn thay thế nguồn hoang dã. Khi cây trồng đáp ứng được nhu cầu, không ai còn theo dõi cây hoang, và quần thể tự nhiên lặng lẽ biến mất trước khi kịp được ghi chép. Đây không phải là kết luận hoàn toàn chắc chắn — luôn có khả năng còn những quần thể nhỏ chưa được tìm thấy — nhưng là nhận định chung của giới nghiên cứu.
Hậu quả của mất dạng hoang dã là thu hẹp nguồn gen. Cây trồng qua nhiều thế hệ chọn lọc theo năng suất và thói quen của người trồng, mất đi phần đa dạng mà quần thể tự nhiên từng có. Khi gặp bệnh mới hay khí hậu thay đổi, nguồn gen hẹp làm cho việc chọn giống chống chịu khó khăn hơn.
Một số nhà nghiên cứu vì thế đặt hy vọng vào các loài họ hàng hoang dã như tam thất hoang, sâm vũ diệp hay sâm Ngọc Linh như kho gen dự phòng cho cả chi. Đây là một lý do nữa để giữ các quần thể sâm hoang dã còn lại, kể cả khi chúng chưa có giá trị thương mại rõ ràng.
Tam thất ở vùng cao phía Bắc Việt Nam
Ở Việt Nam, tam thất được trồng từ lâu ở các vùng núi cao biên giới phía Bắc, nơi khí hậu mát và có mùa đông lạnh: cao nguyên đá Hà Giang cũ (nay thuộc Tuyên Quang), các vùng cao của Lào Cai, Cao Bằng. Cây được trồng dưới giàn che vì như mọi loài Panax, tam thất không chịu được nắng trực tiếp, và thường phải để vài năm mới thu củ.
Một đặc điểm sinh học đáng chú ý của tam thất là hiện tượng đất "mệt" khi trồng liên tục: ruộng vừa thu tam thất nếu trồng lại ngay thường cho cây yếu, bệnh nhiều. Hiện tượng này gặp ở nhiều loài Panax trồng và được giải thích bằng sự tích tụ mầm bệnh trong đất, mất cân bằng vi sinh vật và các chất do chính rễ cây tiết ra. Hệ quả thực tế là người trồng phải luân chuyển đất, khiến vùng trồng có xu hướng lan sang đất rừng mới.
Tam thất trồng ở Việt Nam có nguồn giống từ đâu, có quần thể nào tách biệt di truyền với vùng trồng chính ở Vân Nam hay không là câu hỏi ít được nghiên cứu. Kỹ thuật trồng, sơ chế, chọn mua thuộc các trang chuyên về dược liệu và sâm; ở đây chỉ ghi nhận tam thất như một loài trong chi Panax có mặt trên đất Việt Nam.
Những cây mang tên tam thất nhưng không phải Panax notoginseng
Chữ "tam thất" bị gán cho nhiều cây khác họ, một số có thành phần hoàn toàn khác. Phân biệt đúng tên là việc cần thiết cả về khoa học lẫn an toàn.
| Tên thường gọi | Tên khoa học | Họ thực vật | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tam thất hoang | Panax stipuleanatus | Nhân sâm (Araliaceae) | Loài Panax khác, mọc tự nhiên ở núi cao Lào Cai |
| Tam thất nam, khương tam thất | Stahlianthus thorelii | Gừng (Zingiberaceae) | Cây thân thảo họ Gừng, củ có mùi thơm, không liên quan chi Panax |
| Thổ tam thất, cúc tam thất | Gynura japonica | Cúc (Asteraceae) | Chứa alcaloid pyrrolizidin; đã có báo cáo ngộ độc gan do dùng nhầm |
| Tam thất ruộng, các cây gọi theo địa phương | Nhiều loài khác nhau | Nhiều họ | Tên địa phương, cần tra tên khoa học trong từng trường hợp |
Trường hợp thổ tam thất là lý do quan trọng nhất để không đánh đồng các cây cùng tên: Gynura japonica chứa nhóm alcaloid pyrrolizidin có độc tính với gan, và y văn Trung Quốc đã ghi nhận các ca bệnh tắc tĩnh mạch gan liên quan. Mọi việc dùng cây làm thuốc cần hỏi thầy thuốc và dựa trên tên khoa học, không dựa trên tên gọi.
Tam thất dạy gì cho việc giữ các loài sâm còn mọc hoang
Số lượng lớn không đồng nghĩa với an toàn. Hàng triệu cây trồng không thay thế được một quần thể hoang dã đã mất. Đánh giá bảo tồn luôn tách cây trồng khỏi cây mọc tự nhiên.
Cây trồng có thể đẩy nhanh mất cây hoang. Khi thị trường quen với một loại cây, nhu cầu với "cây rừng" — được coi là quý hơn — lại tăng, tạo áp lực lên chính những cá thể hoang dã cuối cùng. Điều này đang diễn ra với nhiều loài sâm.
Ghi chép sớm là việc không thể trì hoãn. Với tam thất, quần thể tự nhiên biến mất trước khi được nghiên cứu kỹ. Với sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu, sâm Lang Biang, sâm vũ diệp và tam thất hoang, việc thu mẫu, lưu tiêu bản và giải trình tự nguồn gen hoang dã cần làm khi chúng vẫn còn.
Giữ nguồn gen theo vùng. Trồng đại trà bằng một nguồn giống đồng nhất làm mất đa dạng. Bài học này áp dụng trực tiếp cho các chương trình nhân giống sâm hiện nay: giữ riêng giống từ từng vùng gốc, ghi rõ nguồn cây mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Tam thất có phải là sâm không?
Có, theo nghĩa thực vật học. Tam thất (Panax notoginseng) thuộc chi Panax, họ Nhân sâm, là họ hàng gần của nhân sâm và sâm Ngọc Linh. Nó chia sẻ nhóm saponin kiểu dammaran đặc trưng của chi, dù tỷ lệ các chất khác với các loài sâm khác.
Tam thất có còn mọc hoang ở Việt Nam không?
Hiện không có ghi nhận đáng tin nào về quần thể tam thất hoang dã ở Việt Nam. Cây tam thất ở các tỉnh phía Bắc là cây trồng. Những cây được gọi là "tam thất rừng" thường là loài khác, như tam thất hoang Panax stipuleanatus, hoặc cây trồng thoát ra ngoài.
Tam thất bắc và tam thất nam khác nhau thế nào?
Tam thất bắc là Panax notoginseng thuộc họ Nhân sâm. Tam thất nam là Stahlianthus thorelii thuộc họ Gừng, củ nhỏ có mùi thơm, mọc ở nhiều vùng. Hai cây khác họ hoàn toàn, không có quan hệ họ hàng gần và có thành phần hoá học khác nhau.
Vì sao tam thất phải trồng dưới giàn che?
Như mọi loài Panax, tam thất tiến hoá dưới tán rừng và không chịu được ánh nắng trực tiếp cường độ cao. Lá bị cháy, cây suy yếu và dễ bệnh nếu phơi nắng. Giàn che bắt chước điều kiện ánh sáng tản xạ của tầng dưới tán rừng.
Tam thất có được bảo vệ như các loài sâm hoang dã không?
Ruộng tam thất trồng không phải đối tượng bảo tồn như cây hoang dã. Quy định bảo vệ thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm hướng tới các quần thể mọc tự nhiên. Muốn biết loài nào thuộc danh mục nào, cần tra phụ lục của văn bản pháp luật hiện hành.
Thổ tam thất nguy hiểm như thế nào?
Thổ tam thất (Gynura japonica) chứa alcaloid pyrrolizidin, nhóm chất có thể gây tổn thương gan nghiêm trọng khi dùng kéo dài hoặc liều cao, và đã có ca bệnh được báo cáo trong y văn. Vì tên gần với tam thất nên dễ bị dùng nhầm; luôn hỏi thầy thuốc trước khi dùng bất kỳ cây thuốc nào.