Sưa, trắc và cẩm lai cùng thuộc chi Dalbergia nên có quả đậu dẹt, thuôn, mỏng, chứa một vài hạt; giáng hương thuộc chi Pterocarpus nên quả tròn dẹt có cánh bao quanh như chiếc đĩa và hoa màu vàng. Trong ba loài Dalbergia, sưa có lá chét nhỏ và nhiều nhất, hoa trắng, mọc tự nhiên ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ; trắc và cẩm lai lá chét to hơn, ít hơn, phân bố tự nhiên chủ yếu ở Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ.
Đó là cách phân biệt khi cây còn đứng và có quả. Khi chỉ có miếng gỗ, mọi thứ khó hơn nhiều: gỗ lõi các loài này đều đỏ nâu, có vân sẫm, có mùi, và cấu tạo giải phẫu gần nhau. Bài này đi qua từng cấp dấu hiệu, từ tên khoa học tới cây đứng và gỗ, để bạn hiểu vì sao thị trường dễ đánh tráo và vì sao mắt thường có giới hạn.
Bốn cái tên, hai chi, một họ
Cả bốn đều là cây gỗ họ Đậu (Fabaceae). Ba loài sưa (Dalbergia tonkinensis), trắc (Dalbergia cochinchinensis) và cẩm lai (thường được xếp là Dalbergia oliveri; một số tài liệu tách thêm cẩm lai Bà Rịa, cẩm lai vú) cùng chi Dalbergia, chi mà tiếng Anh gọi gỗ là rosewood. Giáng hương quả to (Pterocarpus macrocarpus) thuộc chi khác, Pterocarpus, chi của nhóm gỗ tiếng Anh gọi là padauk.
Điểm chung về gỗ khiến bốn loài bị gộp trong đầu nhiều người: gỗ lõi màu đỏ, đỏ nâu đến tím sẫm, nặng, bền, thơm, dùng làm đồ nội thất và mỹ nghệ cao cấp từ lâu. Trong bảng phân loại gỗ Việt Nam, cả bốn đều nằm trong nhóm I. Nhưng về sinh học và bảo tồn, chúng là những câu chuyện khác nhau: vùng sống khác, mức độ hiếm khác, và tình trạng pháp lý cũng không giống nhau.
Vì tên thương mại được dùng rất lỏng, bước đầu tiên của mọi so sánh là quay về tên khoa học. Khi ai đó nói "trắc", cần hỏi trắc nào; khi nói "hương", cần hỏi hương thuộc chi gì. Bài về tên gọi dân gian trên trang giải thích kỹ vì sao một tên chỉ nhiều cây.
So sánh cây đứng: lá, hoa, quả
Các đặc điểm dưới đây tổng hợp từ mô tả trong sách thực vật phổ biến và chỉ đúng với cây trưởng thành. Số lá chét dao động giữa các cá thể và giữa lá cành non với lá cành già, nên đừng dựa vào một lá duy nhất.
| Đặc điểm | Sưa | Trắc | Cẩm lai | Giáng hương |
|---|---|---|---|---|
| Lá kép lông chim lẻ | Lá chét nhỏ, nhiều (thường trên chín) | Lá chét to hơn, ít hơn | Lá chét to, ít hơn sưa | Lá chét to, ít, mọc cách |
| Hoa | Trắng, nhỏ li ti, chùm dày, thơm nhẹ | Trắng hoặc trắng ngà, nhỏ | Trắng hoặc tím nhạt, nhỏ | Vàng tươi, nở rộ một đợt |
| Quả | Đậu dẹt, rất mỏng, thuôn, một–hai hạt | Đậu dẹt, thuôn, một–vài hạt | Đậu dẹt, thuôn, chỗ hạt hơi phồng | Tròn dẹt, có cánh mỏng quanh mép như đĩa |
| Rụng lá | Rụng vào mùa khô | Rụng vào mùa khô | Rụng vào mùa khô | Rụng vào mùa khô |
| Vùng tự nhiên | Miền Bắc, Bắc Trung Bộ | Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ | Tây Nguyên, Đông Nam Bộ | Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ |
Dấu hiệu chắc nhất cho người không chuyên là quả: quả đĩa có cánh tròn chỉ cần nhìn một lần là tách được giáng hương khỏi ba loài kia. Giữa ba loài Dalbergia, quả giống nhau hơn; lúc đó vùng phân bố và kích thước lá chét giúp thu hẹp, còn chốt loài cần người có chuyên môn.
Những dấu hiệu phụ giúp thêm khi không có quả
Vỏ và nhựa. Giáng hương bị thương thường rỉ nhựa đỏ sẫm, khô lại thành cục giòn; ba loài Dalbergia không có kiểu nhựa đỏ đặc như vậy. Đây là dấu hiệu quan sát được ở vết thương sẵn có, không cần đẽo.
Dáng cây. Sưa thường phân cành thấp, thân cong, tán xoè thưa, nhất là khi trồng ở nơi trống. Giáng hương và cẩm lai trong rừng có thể có thân thẳng hơn, cao lớn hơn, nhưng dáng phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện mọc nên chỉ là gợi ý.
Mùa hoa. Ở Hà Nội, sưa nở hoa trắng vào khoảng tháng ba, tháng tư dương lịch, hoa rụng trắng mặt đường trong ít ngày. Giáng hương nở hoa vàng vào mùa khô ở phía Nam, thường đúng lúc cây vừa ra lá non. Gặp cây hoa vàng rực có lá kép lông chim ở Tây Nguyên, khả năng là giáng hương cao hơn nhiều so với Dalbergia.
Nơi gặp. Một cây "trắc" mọc giữa phố ở đồng bằng Bắc Bộ gần như chắc chắn là cây trồng, rất có thể là sưa hoặc một loài khác. Ngược lại, ngoài rừng tự nhiên miền Bắc gần như không có trắc. Vùng phân bố tự nhiên là bộ lọc thô nhưng mạnh.
Cây hay bị nhầm với sưa vì tên gọi: hoa sữa và các "sưa" khác
Ở đô thị phía Bắc, nhầm lẫn phổ biến nhất lại không nằm trong họ Đậu mà nằm ở cái tên. Cây hoa sữa (Alstonia scholaris) thuộc họ Trúc đào, chỉ khác "sưa" một dấu thanh. Hai cây khác nhau hoàn toàn: hoa sữa lá đơn mọc vòng năm đến bảy lá một đốt, bẻ ra chảy mủ trắng, nở hoa xanh trắng vào cuối thu với mùi rất nồng, quả là hai đại dài thõng xuống; sưa lá kép lông chim, không có mủ trắng, hoa nở cuối xuân, quả đậu dẹt.
Cái tên "sưa trắng" cũng được gắn cho nhiều cây gỗ nhạt màu, có khi là cây cùng loài nhưng ít lõi, có khi là loài khác hẳn. Một số loài Dalbergia khác có hình dáng gần sưa và bị bán nhầm thành sưa trên thị trường cây giống. Bài về sưa trong danh mục gỗ quý của trang đã kể các trường hợp này; điều cần nhớ ở đây là với cây con trong bầu, lá chưa ổn định, chưa có hoa quả, thì bằng mắt thường không thể khẳng định là sưa Bắc Bộ.
Phân biệt gỗ: vì sao khó hơn nhiều so với cây đứng
Khi cây đã thành gỗ, những dấu hiệu dễ nhất là lá, hoa, quả đều mất. Gỗ lõi của bốn loài cùng có màu đỏ nâu, vân sọc sẫm, mùi thơm hoặc hắc khi cưa. Người buôn gỗ lâu năm có kinh nghiệm phân biệt qua màu, mùi, tỷ trọng, nhưng kinh nghiệm này dựa trên lô gỗ họ quen, không chuyển giao được và dễ bị đánh lừa khi gặp gỗ cùng chi từ nước khác.
Về giải phẫu gỗ, chi Dalbergia và chi Pterocarpus đều có cấu tạo xếp tầng: tia gỗ và các tế bào xếp thành tầng ngang đều nhau, nhìn trên mặt cắt tiếp tuyến dưới kính lúp thấy những vạch rất mảnh gọi là vân gợn. Đặc điểm này giúp nhận ra nhóm gỗ, nhưng tách loài trong chi thì kính lúp thường không đủ. Các phòng thí nghiệm giám định gỗ trên thế giới phải kết hợp giải phẫu dưới kính hiển vi với phân tích hoá học của dịch chiết gỗ hoặc ADN mới phân biệt được những loài Dalbergia gần nhau.
Khó khăn còn tăng lên vì gỗ đỏ trên thị trường không chỉ đến từ bốn loài Việt Nam. Chi Dalbergia có hơn hai trăm loài trên thế giới, phân bố ở châu Á, châu Phi, Madagascar và Nam Mỹ; chi Pterocarpus cũng có nhiều loài ở châu Phi và Nam Á. Nhiều loài trong số đó có gỗ lõi màu và vân gần với trắc, cẩm lai, giáng hương trong nước. Khi những lô gỗ này được gọi bằng tên quen thuộc như "trắc", "hương", người mua chỉ có cái tên, không có loài. Đó là lý do các tài liệu giám định gỗ luôn nói về "nhóm có thể" chứ ít khi nêu một tên loài duy nhất khi chỉ dựa vào hình thái.
Vì vậy câu hỏi "miếng gỗ này là trắc hay sưa" thường không có câu trả lời chắc chắn bằng mắt. Các phép thử dân gian như đốt, ngâm nước, nhỏ cồn chỉ loại được gỗ thường, không phân biệt được các loài gỗ đỏ cùng chi; bài về phép thử dân gian trên trang phân tích kỹ.
Trình tự kiểm tra một cây nghi là gỗ đỏ họ Đậu
Khi gặp một cây lá kép lông chim được người địa phương gọi là sưa, trắc, cẩm lai hay hương, bạn có thể đi theo các bước dưới đây để đưa ra nhận định có cơ sở, không cần đụng dao vào cây:
- Xác định nơi gặp: rừng tự nhiên hay cây trồng, vùng miền nào, độ cao ước lượng. Đối chiếu với vùng phân bố tự nhiên đã biết của bốn loài.
- Tìm quả trên cây và dưới gốc. Quả tròn có cánh như đĩa thì nghĩ tới giáng hương; quả đậu dẹt thuôn thì nghĩ tới nhóm Dalbergia.
- Đếm lá chét trên vài lá trưởng thành ở cành ngoài sáng, đo chiều dài lá chét lớn nhất, chụp mặt trên và mặt dưới lá.
- Quan sát vết thương sẵn có trên thân: có nhựa đỏ đông thành cục hay không.
- Nếu đang mùa hoa, chụp cụm hoa cận cảnh và ghi màu hoa thật dưới ánh sáng tự nhiên.
- Ghi nhận định theo mức độ chắc chắn: "giáng hương" khi có quả đĩa và hoa vàng; "nhóm Dalbergia, nghi sưa hoặc trắc" khi chỉ có lá và quả đậu.
Trình tự này đủ để trả lời câu hỏi của người tò mò và để báo tin cho cơ quan quản lý khi phát hiện một cây đáng chú ý. Nó không thay được giám định, nhất là khi cây liên quan đến tranh chấp, mua bán hay vi phạm.
Pháp lý và bảo tồn: tên loài quyết định nghĩa vụ
Việc phân biệt đúng loài có hệ quả thật. Các loài Dalbergia được đưa vào Phụ lục II của Công ước CITES theo các quyết định năm 2013 (trắc) và 2016 (toàn chi, có ngoại lệ về sản phẩm được điều chỉnh ở các kỳ họp sau), nên buôn bán quốc tế cần giấy phép. Trong luật Việt Nam, các nghị định về thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi CITES (Nghị định 06/2019 và Nghị định 84/2021 sửa đổi) liệt kê loài theo tên khoa học, mỗi loài nằm ở nhóm và phụ lục riêng.
Điều đó có nghĩa là cùng một khối gỗ đỏ, nếu là loài này thì thủ tục khác, nếu là loài kia thì nghĩa vụ khác. Thông tin ở đây là nguyên lý, không phải tư vấn pháp lý; danh mục được sửa đổi định kỳ nên cần tra bản hiện hành. Và khi phải kết luận một cây hay một lô gỗ là loài nào, muốn chắc phải giám định ở cơ quan chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Cách nhanh nhất để phân biệt giáng hương với sưa, trắc là gì?
Nhìn quả. Giáng hương có quả tròn dẹt với cánh mỏng bao quanh như chiếc đĩa, còn sưa, trắc, cẩm lai có quả đậu dẹt hình thuôn dài. Mùa hoa, giáng hương nở hoa vàng tươi, trong khi ba loài kia hoa trắng hoặc tím nhạt, nhỏ.
Cây trắc có mọc tự nhiên ở miền Bắc không?
Theo các tài liệu thực vật, trắc (Dalbergia cochinchinensis) phân bố tự nhiên chủ yếu ở Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ cùng các nước lân cận như Campuchia, Lào, Thái Lan. Cây gọi là trắc ở miền Bắc thường là cây trồng hoặc loài khác mang tên trắc.
Gỗ sưa và gỗ trắc có phân biệt được bằng mắt không?
Người có kinh nghiệm đoán được trong nhiều trường hợp, nhưng không chắc chắn. Hai loài cùng chi, gỗ lõi đều đỏ nâu có vân sẫm, cấu tạo giải phẫu gần nhau. Kết luận chắc chắn cần giám định giải phẫu gỗ kết hợp phân tích hoá học hoặc ADN ở phòng thí nghiệm.
Hoa sữa và hoa sưa có liên quan gì không?
Không. Hoa sữa thuộc họ Trúc đào, lá đơn mọc vòng, có mủ trắng, nở cuối thu. Sưa thuộc họ Đậu, lá kép lông chim, nở hoa trắng li ti cuối xuân. Hai cái tên gần nhau chỉ là tình cờ trong tiếng Việt.
Cẩm lai là một loài hay nhiều loài?
Tên cẩm lai được dùng cho vài loài Dalbergia gần nhau, thường nhắc nhất là Dalbergia oliveri; các tài liệu còn nêu cẩm lai Bà Rịa, cẩm lai vú. Giới thực vật học đã có nhiều điều chỉnh về ranh giới các loài này, nên khi cần chính xác, hãy tra tên khoa học trong cơ sở dữ liệu thực vật cập nhật.
Mua cây giống được giới thiệu là sưa đỏ thì kiểm tra thế nào?
Cây con chưa có hoa quả, lá chưa ổn định, nên không có cách kiểm tra bằng mắt cho chắc. Có thể hỏi nguồn gốc giống, giấy tờ của cơ sở sản xuất giống, và chờ cây ra hoa quả để đối chiếu. Muốn chắc chắn, cần giám định ở cơ quan chuyên môn.