Cây dó bầu (Aquilaria crassna): loài cực kỳ nguy cấp và vì sao dó rừng gần cạn

Dó bầu (Aquilaria crassna) là cây gỗ lớn thuộc họ Trầm (Thymelaeaceae), sống ở rừng thường xanh miền Trung, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Trầm hương không có sẵn trong gỗ dó: đó là phần gỗ thấm nhựa thơm mà cây tạo ra để tự vệ khi thân bị tổn thương và nhiễm nấm. Vì chỉ một phần nhỏ cây ngoài tự nhiên có trầm, và người tìm trầm thường phải chặt hoặc đục cây để kiểm tra, dó bầu hoang dã đã suy giảm nghiêm trọng; loài được Danh lục đỏ IUCN xếp ở bậc cực kỳ nguy cấp và toàn bộ chi Aquilaria nằm trong Phụ lục II của CITES.

Việt Nam có truyền thống lâu đời gắn với trầm và kỳ nam, và cũng là nơi nghề trồng dó, tạo trầm nhân tạo phát triển mạnh trong mấy chục năm qua. Bài này nhìn dó bầu như một loài cây: nhận diện, sinh học tạo trầm, vì sao dó rừng gần cạn, trồng dó đã thay đổi được gì và chưa thay đổi được gì. Bài không bàn mua bán, giá cả hay phân hạng trầm thương phẩm.

Nhận diện cây dó bầu và các loài dó ở Việt Nam

Dó bầu là cây gỗ thường xanh, ngoài tự nhiên có thể cao trên hai mươi mét, thân thẳng, vỏ màu xám nhạt, tương đối nhẵn. Lá đơn mọc cách, phiến thuôn dài, mặt trên bóng, gân phụ mảnh và nhiều. Hoa nhỏ màu vàng lục, mọc thành tán ở nách lá hoặc đầu cành, có mùi thơm nhẹ. Quả nang hình trứng hoặc hơi dẹt, có lông mịn, khi chín nứt làm hai mảnh, mỗi mảnh treo một hạt có phần phụ như đuôi.

Vỏ dó rất dai, có nhiều sợi — chính vì vậy mà người xưa ở nhiều vùng dùng vỏ cây họ Trầm để làm giấy và dây buộc. Đặc điểm này cũng giải thích tên "dó": giấy dó truyền thống của Việt Nam được làm từ vỏ cây dó giấy (Rhamnoneuron balansae), một loài khác cùng họ Trầm, không phải từ dó bầu. Hai cây chỉ là họ hàng chung họ.

Ở Việt Nam, chi Aquilaria có vài loài được ghi nhận, trong đó dó bầu là loài được biết nhiều nhất. Dó Bà Nà (Aquilaria banaensis) là loài được mô tả từ vùng núi Bà Nà, nay thuộc Đà Nẵng. Các loài khác được ghi nhận rải rác ở miền Bắc và miền Trung. Các loài dó rất giống nhau khi chỉ nhìn lá; phân biệt chắc chắn dựa vào hoa và quả, và cần người có chuyên môn.

Trầm hình thành thế nào: phản ứng tự vệ của cây

Gỗ dó khoẻ mạnh màu trắng vàng, nhẹ, gần như không có mùi. Khi thân hoặc cành bị tổn thương — do sét đánh, gió bão gãy cành, côn trùng đục thân, con người chặt chém — nấm và vi sinh vật xâm nhập vào vết thương. Để khoanh vùng tổn thương, tế bào gỗ quanh đó tiết ra nhựa chứa hỗn hợp các hợp chất thơm, chủ yếu là các sesquiterpen và dẫn xuất chromon. Nhựa thấm dần vào gỗ, làm phần gỗ đó sẫm màu, nặng hơn và có mùi thơm khi đốt. Phần gỗ thấm nhựa ấy chính là trầm.

Quá trình này diễn ra rất chậm và không đều. Cùng một vết thương, cây này tạo nhiều trầm, cây kia gần như không có gì; một số cây tự liền vết thương trước khi nhựa kịp tích luỹ. Các nghiên cứu về trầm hương đã chỉ ra vai trò của nấm, của đáp ứng miễn dịch thực vật và của thời gian, nhưng cơ chế đầy đủ vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu. Trầm chất lượng cao ngoài tự nhiên thường là kết quả của rất nhiều năm, và kỳ nam — dạng trầm đặc biệt mềm, dẻo, mùi khác biệt mà người Việt quý từ xưa — lại càng hiếm hơn nữa.

Điều quan trọng cần nhớ từ góc bảo tồn: không thể biết một cây dó có trầm hay không chỉ bằng cách nhìn bên ngoài. Người tìm trầm truyền thống dựa vào kinh nghiệm đọc dấu vết trên thân, nhưng rất thường phải chặt cây hoặc đục sâu để kiểm tra. Mỗi cây không có trầm bị chặt là một cây mẹ mất đi vô ích.

Vì sao dó rừng gần cạn

Chặt nhầm nhiều hơn chặt trúng. Vì chỉ một phần nhỏ cây có trầm, việc tìm trầm ngoài tự nhiên kéo theo việc chặt hoặc làm tổn thương nặng nhiều cây không có gì. Quần thể mất cây trưởng thành nhanh hơn rất nhiều so với lượng trầm thu được.

Nhu cầu toàn cầu, nguồn cung nhỏ. Trầm được dùng trong hương liệu, nước hoa, nghi lễ và y học truyền thống ở Trung Đông, Đông Á, Nam Á. Nhu cầu lớn và ổn định từ nhiều thị trường dồn lên các quần thể dó hoang ở Đông Nam Á.

Giá trị cao kéo người vào sâu. Khi dó ở rừng gần bị lùng hết, người tìm trầm đi sâu hơn vào vùng lõi vườn quốc gia, khu bảo tồn. Nhiều vụ vi phạm được báo chí đưa tin xảy ra chính ở rừng đặc dụng.

Tái sinh chậm và bị gián đoạn. Dó cần cây mẹ đủ lớn để ra hoa kết quả; khi cây lớn bị chặt, nguồn hạt tại chỗ cạn dần. Hạt dó lại mất sức nảy mầm khá nhanh, không nằm chờ lâu trong đất.

Rừng thường xanh bị thu hẹp. Mất rừng tự nhiên ở miền Trung, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ thu hẹp nơi sống của dó, độc lập với việc khai thác trầm.

Trồng dó và tạo trầm nhân tạo: đã thay đổi được gì

Từ cuối thế kỷ 20, dó bầu được trồng ngày càng nhiều ở Việt Nam, từ Hà Tĩnh vào các tỉnh Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ. Cây dễ trồng, mọc tương đối nhanh, có thể trồng thuần hoặc xen trong vườn nhà, vườn cây ăn quả. Cùng với đó là các kỹ thuật tạo trầm nhân tạo: gây vết thương có kiểm soát và đưa vào thân cây các tác nhân kích thích để cây tiết nhựa sớm hơn. Các viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong nước đã tham gia phát triển nhóm kỹ thuật này.

Ý nghĩa bảo tồn là có thật: một nguồn trầm từ cây trồng giúp đáp ứng phần lớn nhu cầu hương liệu phổ thông mà không cần vào rừng. CITES cũng có cơ chế riêng cho trầm từ cây trồng nhân tạo, khác với trầm khai thác từ tự nhiên, để thương mại hợp pháp có thể đi theo đường cây trồng.

Nhưng có ba giới hạn. Thứ nhất, trầm cây trồng tạo trong vài năm khác trầm tự nhiên tích luỹ hàng chục năm, và phân khúc người mua quý trầm tự nhiên vẫn tạo động lực săn dó rừng. Thứ hai, vườn dó có thể bị lợi dụng để hợp thức hoá trầm rừng nếu hồ sơ nguồn gốc lỏng lẻo. Thứ ba, cây trồng thường đến từ nguồn giống hạn chế; quần thể hoang dã vẫn là kho đa dạng di truyền không thay thế được.

Dó trồng và dó rừng nhìn từ góc bảo tồn

Bảng dưới không bàn chất lượng hay giá trầm, chỉ so sánh hai nguồn theo tác động tới loài và theo khung quản lý.

Nhìn bảng sẽ thấy hai nguồn không cạnh tranh trên cùng một mặt bằng: dó trồng là cây nông lâm nghiệp, dó rừng là loài cần cứu. Thông tin pháp lý trong bảng là nguyên lý chung; nhóm quản lý cụ thể, thủ tục và giấy tờ cần tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan kiểm lâm, cơ quan quản lý CITES Việt Nam.

Giữ dó trong rừng: việc của ai

Dó bầu hoang dã còn lại chủ yếu nằm trong các vườn quốc gia, khu bảo tồn và những khu rừng khó tiếp cận ở miền Trung, Tây Nguyên. Ở đó, bảo vệ dó gắn liền với tuần tra chống khai thác trái phép nói chung. Một số chương trình nghiên cứu đã thu hạt, nhân giống từ cây mẹ trong rừng để trồng bổ sung và giữ nguồn gen, nhưng nguồn lực cho loại việc này nhỏ so với quy mô của nghề trồng dó thương mại.

Cộng đồng sống gần rừng là mắt xích quan trọng. Nghề đi trầm từng là sinh kế của nhiều làng miền núi miền Trung; khi dó rừng cạn và luật siết chặt, sinh kế ấy cũng mất. Nơi nào người dân được tham gia trồng dó, nhận khoán bảo vệ rừng hay có nguồn thu thay thế, áp lực lên những cây dó cuối cùng giảm rõ. Nơi nào không có lựa chọn khác, lệnh cấm khó đứng vững.

Với người đọc ở thành phố, đóng góp đơn giản nhất là không trả tiền cho lời quảng cáo "trầm rừng tự nhiên", "kỳ nam rừng già" không có hồ sơ nguồn gốc hợp pháp. Nếu dùng sản phẩm từ trầm, nguồn trồng có giấy tờ rõ ràng là lựa chọn không lấy đi gì từ rừng.

Những hiểu lầm hay gặp về cây dó

"Cây dó càng già càng chắc có trầm." Tuổi cây không quyết định việc có trầm. Một cây dó rất lớn nhưng chưa từng bị tổn thương sâu và nhiễm nấm có thể hoàn toàn không có trầm. Ngược lại, cây nhỏ hơn có vết thương lâu năm lại có thể tạo trầm.

"Nhìn vỏ là biết cây có trầm." Người đi trầm có kinh nghiệm đọc dấu hiệu như vết sẹo, u bướu, cành khô, nhưng không ai chắc chắn được nếu không kiểm tra phần gỗ bên trong. Chính sự không chắc chắn này làm nhiều cây không có trầm bị chặt.

"Dó trồng nhiều rồi thì dó rừng hết nguy cấp." Đánh giá của IUCN và Sách Đỏ dựa trên quần thể tự nhiên. Hàng triệu cây trồng trong vườn không làm tăng số cây dó trong rừng, nếu cây rừng vẫn tiếp tục bị chặt.

"Trầm nhân tạo là trầm giả." Trầm tạo trên cây trồng vẫn là nhựa do chính cây dó tiết ra khi bị kích thích; khác biệt nằm ở thời gian tích luỹ, mức độ thấm nhựa và mùi hương. Gọi là giả là không chính xác; trầm giả thật sự là gỗ khác tẩm hương liệu hoặc nhuộm màu.

Câu hỏi thường gặp

Cây dó bầu nào cũng có trầm không?

Không. Gỗ dó khoẻ mạnh không có trầm. Trầm chỉ hình thành khi cây bị tổn thương và nhiễm nấm, rồi tiết nhựa thấm vào gỗ. Ngoài tự nhiên chỉ một phần nhỏ cây có trầm, và lượng trầm mỗi cây rất khác nhau.

Kỳ nam và trầm hương khác nhau thế nào?

Kỳ nam là một dạng trầm đặc biệt hiếm, mềm và dẻo hơn, mùi khác biệt, được người Việt và nhiều nước châu Á quý từ xưa. Cơ chế hình thành kỳ nam chưa được giải thích đầy đủ. Từ góc bảo tồn, việc săn kỳ nam là một trong những nguyên nhân khiến dó rừng bị chặt phá.

Giấy dó có làm từ cây dó bầu không?

Không. Giấy dó truyền thống làm từ vỏ cây dó giấy (Rhamnoneuron balansae), một loài khác cùng họ Trầm. Hai cây có quan hệ họ hàng nên vỏ đều dai và nhiều sợi, nhưng là hai loài riêng biệt.

Trồng dó bầu trong vườn nhà có cần giấy phép không?

Trồng cây từ giống hợp pháp nhìn chung được khuyến khích. Khi khai thác, vận chuyển, buôn bán, nhất là xuất khẩu, thì cần hồ sơ chứng minh nguồn gốc cây trồng theo quy định quản lý lâm sản và CITES. Chi tiết thủ tục nên tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương.

Vì sao toàn bộ chi Aquilaria nằm trong CITES?

Vì trầm từ các loài dó rất khó phân biệt với nhau khi đã thành sản phẩm. Đưa cả chi vào Phụ lục II giúp kiểm soát thương mại chung, tránh việc trầm của loài nguy cấp được khai là của loài khác để lọt qua kiểm soát.

Dó bầu có phải là cây trầm hương không?

Trong cách nói phổ biến, cây dó bầu thường được gọi là cây trầm hương vì là nguồn tạo trầm chính ở Việt Nam. Nói chính xác hơn, trầm hương là sản phẩm hình thành trong gỗ, còn cây là dó bầu hoặc các loài dó khác trong chi Aquilaria.