Cây cổ thụ trong đô thị sống trong điều kiện khắc nghiệt hơn nhiều so với cây ở làng: ô đất quanh gốc nhỏ, rễ chen giữa ống nước, cáp ngầm, móng nhà, đất bị nén chặt, mỗi lần sửa vỉa hè là một lần rễ bị cắt. Ở Việt Nam, khung pháp lý chính là Nghị định 64/2010/NĐ-CP về quản lý cây xanh đô thị, phân biệt cây cổ thụ, cây cần bảo tồn, cây nguy hiểm và đặt yêu cầu xin phép khi chặt hạ, dịch chuyển những cây thuộc diện quản lý. Các thành phố cụ thể hoá bằng quy định riêng.
Bài này nhìn vào những hàng cây cổ thụ quen thuộc ở Hà Nội và TP.HCM, cách chúng được trồng, những vấn đề chúng gặp và nguyên lý quản lý. Đây là nguyên lý chung, không phải tư vấn pháp lý; văn bản có thể đã được sửa đổi, khi cần hãy tra bản hiện hành và quy định của địa phương. Cây cổ thụ quanh Hồ Gươm có câu chuyện riêng gắn với khu trung tâm Hà Nội, ở đây chỉ nhắc qua.
Những hàng cây cổ thụ đô thị đến từ đâu
Phần lớn cây cổ thụ trên đường phố các đô thị lớn của Việt Nam không mọc tự nhiên mà được trồng theo quy hoạch. Ở Hà Nội và Sài Gòn, nhiều tuyến cây hình thành từ thời Pháp thuộc, khi chính quyền đô thị khi ấy mở các đại lộ có vỉa hè rộng và trồng cây đường phố theo hàng. Một số loài được đưa vào từ nơi khác, như xà cừ (Khaya senegalensis) có nguồn gốc châu Phi, trồng nhiều ở Hà Nội; một số là cây bản địa như sấu, sao, dầu.
Ở Hà Nội, những loài cổ thụ quen thuộc trên phố có sấu, sao đen, xà cừ, lim xẹt, muồng, bàng, cùng các gốc đa, si ở đình chùa nằm lọt giữa phố. Ở TP.HCM, nổi bật là các hàng dầu rái (Dipterocarpus alatus) và sao đen (Hopea odorata) thân thẳng, cao vút trên một số trục đường trung tâm, cùng me tây, gõ, giáng hương. Những hàng dầu, sao này thuộc họ Dầu, vốn là cây rừng nhiệt đới, nên khi trưởng thành chúng cao hơn hẳn nhà phố xung quanh.
Vì được trồng cùng một đợt, nhiều tuyến cây đô thị có tuổi gần bằng nhau và đang già đi cùng lúc. Đây là thách thức chung của nhiều thành phố trên thế giới: khi cả một hàng cây cùng đến tuổi suy yếu, việc thay thế dễ gây tranh cãi, còn để nguyên thì rủi ro gãy đổ tăng lên.
Bốn sức ép riêng của cây cổ thụ đô thị
Ô đất quá nhỏ. Cây lớn cần vùng rễ rộng, nhưng trên vỉa hè, gốc cây thường chỉ có một ô đất vài mét vuông, phần còn lại bị lát kín. Rễ phải len dưới gạch, dưới đường, tìm khe ống cống, làm vỉa hè gồ lên và bị cắt bỏ trong lần sửa sau.
Hạ tầng ngầm. Mỗi lần hạ ngầm cáp điện, viễn thông, thay ống nước, cải tạo cống thoát nước, các rãnh đào dọc vỉa hè có thể cắt đứt rễ lớn ở một phía cây. Đây là một trong những nguyên nhân hay gặp khiến cây đô thị nghiêng đổ trong mùa mưa bão.
Đất bị nén và ô nhiễm. Xe cộ, người đi bộ, hàng quán làm đất nén chặt; nước thải, dầu mỡ, nước rửa đổ xuống ô đất gốc cây; nhiệt độ mặt đường mùa hè rất cao. Rễ sống trong môi trường thiếu ôxy và nhiễm bẩn.
Chặt tỉa vì đường dây. Cây chạm đường dây điện, biển quảng cáo, mặt tiền nhà bị cắt tỉa nhiều lần, có khi cắt lệch một bên, làm tán mất cân đối và tạo nhiều vết thương lớn trên cành.
Nghị định 64/2010 nói gì về cây cổ thụ và cây cần bảo tồn
Nghị định 64/2010/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý cây xanh đô thị là văn bản khung cho việc quy hoạch, trồng, chăm sóc, bảo vệ và chặt hạ cây xanh trong đô thị. Nghị định phân biệt một số loại cây cần quản lý đặc biệt, trong đó có cây cổ thụ, cây cần bảo tồn và cây nguy hiểm. Theo cách hiểu phổ biến của văn bản này, cây cổ thụ được xác định theo ngưỡng tuổi hoặc kích thước thân, còn cây cần bảo tồn gồm cây thuộc loài quý hiếm và cây được công nhận có giá trị về lịch sử, văn hoá. Định nghĩa và ngưỡng cụ thể cần đọc ở văn bản gốc và các văn bản sửa đổi nếu có.
Về nguyên lý, việc chặt hạ, dịch chuyển cây xanh đô thị thuộc diện quản lý phải được cơ quan có thẩm quyền của địa phương cho phép, trừ những trường hợp khẩn cấp như cây đổ, cây nguy hiểm đe doạ an toàn, và khi đó cũng phải báo cáo theo quy định. Với cây cổ thụ và cây cần bảo tồn, yêu cầu thường chặt chẽ hơn. Các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM đều có quy định riêng về quản lý cây xanh, phân công đơn vị quản lý và quy trình xin phép.
Điểm cần nhớ là cây trên vỉa hè trước nhà không phải tài sản riêng của chủ nhà, dù gia đình có thể đã chăm cây nhiều năm. Tự ý chặt hạ, cắt rễ, đổ hoá chất làm chết cây xanh đô thị có thể bị xử lý theo quy định. Muốn cắt tỉa, xử lý cây có nguy cơ, cách đúng là báo đơn vị quản lý cây xanh của địa phương.
Bài học từ những lần thay cây gây tranh cãi
Năm 2015, kế hoạch thay thế hàng nghìn cây xanh trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội, trong đó có nhiều cây xà cừ lớn, đã gây phản ứng mạnh trong dư luận và phải tạm dừng để rà soát. Câu chuyện này được báo chí đưa tin rộng và trở thành một mốc trong cách các đô thị Việt Nam nhìn nhận cây xanh: người dân quan tâm đến cây trên phố mình hơn nhiều so với những gì nhà quản lý nghĩ.
Những bài học thường được rút ra từ các vụ việc như vậy khá giống nhau ở nhiều nơi. Thứ nhất, quyết định chặt hay giữ cây cần dựa trên đánh giá kỹ thuật từng cây có công bố, không quyết theo cả tuyến. Thứ hai, cần tham vấn cộng đồng trước khi làm, giải thích rõ lý do từng cây. Thứ ba, nếu phải thay, nên có kế hoạch trồng thay thế bằng cây phù hợp, với ô đất đủ rộng để cây mới có thể trở thành cổ thụ trong tương lai.
Ở TP.HCM, các dự án hạ tầng lớn như mở rộng đường, xây tuyến đường sắt đô thị cũng nhiều lần đặt ra bài toán chặt, dịch chuyển hay giữ các hàng cây dầu, sao lâu năm. Việc dịch chuyển cây lớn là kỹ thuật phức tạp, tỷ lệ sống phụ thuộc loài, kích thước, cách chuẩn bị bầu rễ và chăm sóc sau trồng; không phải cây nào cũng dịch chuyển được.
Những việc giúp cây cổ thụ đô thị sống lâu hơn
Bảng dưới gom các biện pháp mà nhiều đô thị trên thế giới đã áp dụng, chia theo người có thể làm. Mỗi đô thị cụ thể hoá theo điều kiện và quy định riêng.
| Biện pháp | Ai làm | Tác dụng |
|---|---|---|
| Mở rộng ô đất gốc cây, dùng vật liệu lát thấm nước | Đơn vị quản lý đô thị, khi cải tạo vỉa hè | Rễ có thêm không khí, nước; giảm gồ vỉa hè |
| Hào kỹ thuật chung cho cáp, ống | Đơn vị hạ tầng | Giảm số lần đào cắt rễ dọc vỉa hè |
| Đánh giá rủi ro định kỳ, có thiết bị kiểm tra thân | Đơn vị quản lý cây xanh | Phát hiện sớm cây mục rỗng, xử lý đúng cây |
| Cắt tỉa cân đối, đúng kỹ thuật | Đơn vị quản lý cây xanh, điện lực phối hợp | Giảm gãy cành, giữ tán khoẻ |
| Không đổ nước thải, dầu mỡ, không đốt rác ở gốc cây | Hộ dân, hàng quán | Giữ đất và rễ không bị ô nhiễm |
| Báo cây có dấu hiệu nguy hiểm cho đơn vị quản lý | Người dân | Xử lý kịp thời trước mùa mưa bão |
Không có biện pháp nào trong bảng là đắt đỏ hay phức tạp khi tính ngay từ lúc thiết kế đường phố. Cái khó là phần lớn đô thị Việt Nam phải sửa trên những tuyến đã xây, nơi mỗi thay đổi đều chạm đến nhiều bên.
Người dân có thể làm gì cho cây trên phố mình
Việc đơn giản nhất là giữ ô đất gốc cây sạch: không đổ nước rửa, dầu mỡ, không chất hàng, không đốt rác, không đóng đinh treo biển lên thân. Những việc nhỏ này lặp lại hằng ngày trên hàng nghìn gốc cây tạo nên khác biệt lớn qua nhiều năm.
Việc thứ hai là để ý và báo. Một cây có cành khô lớn treo trên vỉa hè, thân nứt sau bão, gốc gồ đất một bên, đường mối chạy dọc thân, nên được báo cho đơn vị quản lý cây xanh hoặc uỷ ban phường, xã nơi mình ở. Sau sắp xếp đơn vị hành chính 7/2025, đầu mối tiếp nhận ở mỗi địa phương có thể đã thay đổi, nên hỏi uỷ ban phường, xã hiện hành để biết đúng nơi báo.
Việc thứ ba là tham gia khi có dự án. Khi phố mình có kế hoạch cải tạo vỉa hè, mở đường, hạ ngầm, người dân có thể hỏi cây sẽ được xử lý thế nào, có đánh giá từng cây không, cây thay thế là loài gì. Sự quan tâm của cộng đồng, như bài học năm 2015 cho thấy, có ảnh hưởng thật đến số phận những hàng cây cổ thụ đô thị.
Cây cổ thụ ở những đô thị khác
Ngoài Hà Nội và TP.HCM, nhiều đô thị có lớp cây cổ thụ riêng gắn với bản sắc. Huế có nhiều cây cổ thụ trong các khu di tích Cố đô, trong vườn nhà rường và dọc bờ sông Hương, nơi cây xanh và kiến trúc được quản lý cùng nhau như một phần của di sản. Đà Lạt là trường hợp đặc biệt: rừng thông ba lá (Pinus kesiya) nằm ngay trong và quanh đô thị, nhiều đồi thông là cảnh quan gắn với tên thành phố.
Hải Phòng được gọi là thành phố hoa phượng đỏ, với nhiều cây phượng lâu năm trên đường phố. Phượng là loài nhập nội gốc Madagascar, gỗ giòn, hay gãy cành khi bão nếu cây già và bị cắt tỉa sai, nên việc quản lý những cây phượng lớn cũng có yêu cầu riêng. Ở nhiều thị xã, thành phố tỉnh lẻ, cây cổ thụ đô thị lại thường là những gốc đa, gạo, sấu cũ của làng xưa, bị đô thị hoá bao quanh. Những cây này mang trong mình lịch sử chuyển đổi từ làng thành phố, và cần được ghi nhận trong quy hoạch như một phần ký ức đô thị.
Câu hỏi thường gặp
Cây trên vỉa hè trước nhà có được tự chặt không?
Không. Cây xanh trên vỉa hè là cây xanh đô thị do chính quyền quản lý, dù gia đình có chăm sóc nhiều năm. Việc chặt hạ, dịch chuyển phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép theo Nghị định 64/2010/NĐ-CP và quy định của địa phương. Muốn xử lý cây, hãy báo đơn vị quản lý cây xanh.
Thế nào là cây cổ thụ theo quy định cây xanh đô thị?
Nghị định 64/2010/NĐ-CP định nghĩa cây cổ thụ theo ngưỡng tuổi hoặc kích thước thân và tách riêng nhóm cây cần bảo tồn gồm cây quý hiếm, cây có giá trị lịch sử văn hoá. Ngưỡng cụ thể nên đọc ở văn bản gốc và các văn bản sửa đổi, vì quy định có thể đã được cập nhật.
Vì sao Hà Nội có nhiều cây xà cừ?
Xà cừ có nguồn gốc châu Phi, được trồng nhiều trên đường phố Hà Nội từ thời Pháp thuộc vì lớn nhanh, tán rộng, chịu được điều kiện đô thị. Đến nay nhiều cây đã lớn tuổi, rễ to làm vỡ vỉa hè và một số cây có nguy cơ gãy đổ, nên việc giữ hay thay xà cừ thường được cân nhắc từng cây.
Cây dầu, cây sao trên đường phố TP.HCM có nguy hiểm không?
Dầu rái và sao đen là cây rừng họ Dầu, cao lớn, gỗ khá chắc, nhưng cây già có thể bị mục rỗng hoặc rễ bị cắt do thi công. Mức độ nguy hiểm phải đánh giá từng cây. Đơn vị quản lý cây xanh thường kiểm tra, cắt tỉa trước mùa mưa bão để giảm rủi ro.
Thấy cây trên phố có dấu hiệu sắp đổ thì báo ai?
Hãy báo đơn vị quản lý cây xanh của địa phương hoặc uỷ ban phường, xã nơi mình ở. Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, đầu mối có thể đã thay đổi, nên hỏi uỷ ban hiện hành. Khi báo, nên chụp ảnh và mô tả vị trí, dấu hiệu như cành khô lớn, thân nứt, gốc gồ đất.
Có dịch chuyển được cây cổ thụ để làm đường không?
Có thể dịch chuyển một số cây lớn bằng kỹ thuật chuẩn bị bầu rễ, cắt tỉa và chăm sóc sau trồng, nhưng tỷ lệ sống phụ thuộc nhiều vào loài, kích thước và cách làm. Không phải cây nào cũng dịch chuyển được, và chi phí, rủi ro đều lớn, nên phương án giữ cây tại chỗ cần được xem xét trước.