Dương xỉ thân gỗ là những loài dương xỉ thuộc họ Cyatheaceae có thân cột cao vài mét và vòm lá xoè rộng như cây cọ, sống ở rừng ẩm vùng núi Việt Nam; cùng với cẩu tích (lông cu li), móng ngựa, thạch tùng, quyển bá, chúng thuộc những dòng thực vật có mạch sinh sản bằng bào tử, xuất hiện trên Trái Đất từ trước khi có thực vật có hạt. Nhiều loài trong nhóm này bị khai thác làm cảnh, làm giá thể trồng lan hoặc làm dược liệu, và toàn bộ họ dương xỉ thân gỗ nằm trong Phụ lục II CITES.
Nhóm cây này thường bị bỏ qua khi người ta nói về "cây quý", vì chúng không có hoa đẹp hay gỗ đắt. Nhưng với nhà thực vật học, chúng là những trang sử sống về quá trình thực vật chiếm lĩnh đất liền. Bài viết giới thiệu các dòng chính, cách nhận ra chúng ngoài rừng và những sức ép ít được nói tới.
Thực vật có mạch không hạt: một vòng đời hai pha
Dương xỉ, thạch tùng, quyển bá, cỏ tháp bút có chung một đặc điểm: có mạch dẫn nước như cây có hạt, nhưng sinh sản bằng bào tử. Cây dương xỉ ta nhìn thấy là pha bào tử thể. Mặt dưới lá mang những túi bào tử, thường xếp thành chấm, vạch hoặc phủ kín cả mặt lá. Bào tử rơi xuống đất ẩm nảy mầm thành một bản mỏng nhỏ như móng tay gọi là nguyên tản, đó là pha giao tử thể.
Trên nguyên tản, tinh trùng phải bơi trong màng nước để đến được trứng. Đây là lý do dương xỉ và họ hàng gắn chặt với nơi ẩm: không có nước, không có thụ tinh. Cây con mọc lên từ trứng đã thụ tinh, lớn dần thành cây dương xỉ mới. Cả quá trình chậm và phụ thuộc vào vi khí hậu, nên một khu rừng mất tán che, đất khô đi là đủ làm gián đoạn vòng đời dù cây trưởng thành vẫn còn.
Về lịch sử, các dòng thực vật có mạch không hạt có hoá thạch từ hơn bốn trăm triệu năm trước. Tuy vậy, một nghiên cứu năm 2004 cho thấy phần lớn họ dương xỉ hiện đại đa dạng hoá mạnh trong kỷ Phấn trắng, khi rừng cây có hoa mở ra những tầng bóng râm và sinh cảnh phụ sinh mới. Dương xỉ hôm nay vì thế vừa cổ, vừa là những người thích nghi khéo léo với rừng hiện đại.
Dương xỉ thân gỗ: cây cột giữa rừng mây mù
Họ Cyatheaceae gồm các loài dương xỉ có thân đứng, có thể cao từ hai, ba mét đến hơn mười mét, ngọn mang vòm lá kép lông chim nhiều lần, mỗi lá dài vài mét. Thân không phải gỗ thật như cây có hạt; phần lớn đường kính thân là một lớp rễ phụ đan dày bao quanh lõi mạch, cứng và bền khi khô. Gốc cuống lá thường có vảy hoặc gai.
Ở Việt Nam, dương xỉ thân gỗ thuộc các chi Alsophila, Cyathea, Gymnosphaera theo cách phân loại hiện đại, sống ở rừng thường xanh ẩm vùng núi, ven suối, sườn dốc nhiều sương: dãy Hoàng Liên ở Lào Cai và Lai Châu, Tam Đảo, Bạch Mã, các khối núi Tây Nguyên. Ở những thung lũng ẩm, chúng có thể mọc thành từng đám dày, tạo cảnh quan gợi nhớ những bức tranh phục dựng rừng thời cổ đại.
Lá non mọc cuộn tròn như vòng xoắn, phủ lông hoặc vảy nâu, rồi duỗi dần. Thân lớn chậm, mỗi năm chỉ dài thêm một đoạn ngắn, nên một cây cao trên đầu người ngoài tự nhiên thường đã sống rất lâu. Nhận diện loài cụ thể cần xem vảy ở gốc cuống, cách xếp túi bào tử và hình dạng lá chét, việc không dễ với người không chuyên.
Cẩu tích, lông cu li và chuyện "con cừu thực vật"
Cẩu tích (Cibotium barometz), dân gian gọi là lông cu li, là loài dương xỉ lớn có thân rễ to, bò sát đất hoặc hơi đứng, phủ dày lớp lông mịn màu vàng nâu óng như tơ. Lá to, dài, mọc thành vòm từ đỉnh thân rễ. Loài sống ở rừng thưa ẩm, ven rừng, sườn đồi khá phổ biến ở vùng núi phía Bắc và miền Trung.
Lớp lông vàng là nguồn gốc của cái tên và cũng là lý do bị khai thác. Trong dân gian, lông cu li từng được dùng để cầm máu vết thương nhỏ, và thân rễ được dùng làm vị thuốc trong y học cổ truyền với tên cẩu tích. Ở châu Âu thời Trung cổ, thân rễ phủ lông của loài này có lẽ là nguồn gốc của truyền thuyết về "con cừu thực vật xứ Tartary", một sinh vật nửa cây nửa thú mà các nhà du hành kể lại.
Do nhu cầu dược liệu và đồ thủ công từ thân rễ tạo hình con vật, cẩu tích bị thu gom số lượng lớn trong nhiều năm. Loài nằm trong Phụ lục II CITES, nghĩa là buôn bán quốc tế phải có giấy phép. Phân bố còn khá rộng giúp loài chưa ở mức nguy cấp cao, nhưng ở nhiều vùng dễ tiếp cận, những đám cẩu tích lớn đã thưa thớt hẳn.
Những dòng thực vật cổ khác dễ gặp trong rừng Việt Nam
Ngoài dương xỉ thân gỗ và cẩu tích, rừng Việt Nam còn nhiều đại diện của những dòng thực vật có mạch rất cổ. Bảng dưới giới thiệu các nhóm chính, ở mức đủ để nhận ra chúng khác cây có hạt như thế nào.
| Nhóm | Đại diện ở Việt Nam | Đặc điểm dễ nhận | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Móng ngựa (họ Marattiaceae) | Các loài Angiopteris | Lá kép rất to, gốc cuống phình thành khối mập như móng ngựa | Dòng dương xỉ cổ, túi bào tử dày vách |
| Thạch tùng (họ Lycopodiaceae) | Thạch tùng răng cưa, các loài thạch tùng phụ sinh | Thân nhỏ phủ kín lá vảy hay lá kim nhỏ, như cây thông tí hon | Thuộc dòng thực vật có mạch cổ nhất còn sống |
| Quyển bá (họ Selaginellaceae) | Quyển bá trường sinh và nhiều loài khác | Cây nhỏ, cành dẹt phân nhánh như lông chim | Một số loài cuộn tròn khi khô, xoè ra khi gặp nước |
| Lá thông (họ Psilotaceae) | Psilotum nudum | Thân xanh chẻ đôi nhiều lần, gần như không có lá thật, không có rễ thật | Từng được coi là cây có mạch nguyên thuỷ nhất |
| Cỏ tháp bút (họ Equisetaceae) | Các loài Equisetum | Thân rỗng chia đốt, có rãnh dọc, lá thoái hoá thành vòng vảy | Hậu duệ của những cây cao lớn thời than đá |
Trong số này, thạch tùng răng cưa (Huperzia serrata) được giới dược học chú ý vì chứa huperzine A, một hoạt chất được nghiên cứu nhiều; nhu cầu đó đã gây áp lực khai thác mạnh ở một số nước trong khu vực. Đây là lý do một loài cây nhỏ, không có giá trị cảnh quan cũng có thể trở thành "cây quý" bị đe doạ.
Dương xỉ phụ sinh: tầng vườn treo trên thân cây
Không phải dương xỉ nào cũng sống dưới đất. Ở rừng ẩm Việt Nam, một phần lớn số loài dương xỉ sống phụ sinh trên thân, cành cây gỗ, cùng với lan, rêu và địa y tạo thành một tầng "vườn treo" mà người đi rừng ít khi để ý. Tổ điểu (Asplenium nidus) là ví dụ dễ nhận nhất: lá đơn to xếp thành phễu như tổ chim, hứng lá rụng và nước mưa, lâu dần lòng phễu thành một túi mùn nuôi cả côn trùng, ếch nhái nhỏ.
Cốt toái bổ (các loài Drynaria) có hai kiểu lá: lá hứng mùn khô cứng, áp sát thân cây như những chiếc vảy, và lá quang hợp xanh dài vươn ra ngoài. Thân rễ phủ vảy nâu bò trên vỏ cây, được dùng làm vị thuốc trong y học cổ truyền, nên cũng chịu áp lực thu hái. Các loài dương xỉ sừng hươu (chi Platycerium) có lá chẻ nhánh như gạc hươu, là nhóm được giới chơi cây ưa chuộng.
Dương xỉ phụ sinh phụ thuộc vào cây gỗ lớn như lan phụ sinh, nên chịu cùng số phận khi rừng già bị chặt chọn. Chúng còn là chỉ báo tốt về độ ẩm: khu rừng còn nhiều tổ điểu và dương xỉ treo trên cây thường là khu rừng chưa bị khô đi vì mất tán. Với người quan sát, đếm và chụp những đám dương xỉ phụ sinh qua các mùa là một cách đơn giản để theo dõi sức khoẻ của một khu rừng quen thuộc.
Vì sao các dòng cây cổ này bị đe doạ
Bị đào làm giá thể trồng lan. Thân dương xỉ thân gỗ, sau khi khô, là lớp rễ đan bền, giữ ẩm tốt. Từ lâu người ta chặt thân, xẻ thành tấm hoặc khúc làm giá thể bám cho lan và cây phụ sinh. Mỗi tấm giá thể là một cây dương xỉ thân gỗ nhiều năm tuổi bị hạ. Hoạt động này là một lý do khiến cả họ được đưa vào CITES.
Bị thu làm cảnh. Ngọn dương xỉ thân gỗ, thân cẩu tích tạo dáng, các khóm quyển bá được bứng về làm cây cảnh. Tỷ lệ sống thấp do khó tái tạo đúng độ ẩm, nên nhu cầu thay thế liên tục.
Bị thu làm dược liệu. Cẩu tích, thạch tùng, quyển bá đều có mặt trong dược liệu truyền thống. Khi khai thác theo kiểu nhổ cả cây, quần thể không kịp phục hồi.
Mất rừng ẩm. Nhóm cây này cần ẩm độ cao và bóng râm. Chặt tán, mở đường, cháy rừng làm khô vi khí hậu, khiến vòng đời hai pha bị đứt ở giai đoạn nguyên tản dù cây lớn còn đứng đó.
Biến đổi khí hậu ở rừng mây mù. Dương xỉ thân gỗ tập trung ở đai rừng mây mù, nơi sương mù là nguồn nước quan trọng. Nếu đai mây dịch chuyển lên cao do khí hậu ấm hơn, các quần thể ở đai thấp sẽ chịu thiệt trước.
Ngắm dương xỉ cổ mà không làm hại chúng
Với người yêu thiên nhiên, dương xỉ thân gỗ và những dòng cây cổ là đối tượng quan sát rất thú vị, vì chúng cho thấy một thế giới thực vật khác hẳn cây có hoa. Đi dọc một con suối trong rừng ẩm, có thể nhận ra lá cuộn xoắn non phủ vảy, mặt dưới lá già phủ túi bào tử, khóm quyển bá cuộn lại khi khô, cây thạch tùng phụ sinh treo rủ trên thân cây.
Vài điều nên nhớ: không bẻ ngọn dương xỉ thân gỗ vì đó là điểm sinh trưởng duy nhất, mất ngọn là cây chết; không lột lông cẩu tích; không mua giá thể làm từ thân dương xỉ thân gỗ khi có lựa chọn khác như vỏ thông, xơ dừa, than củi. Nếu muốn trồng dương xỉ, hãy chọn cây nhân giống từ bào tử ở vườn ươm chứ không phải cây bứng từ rừng.
Với nhà vườn và người chơi lan, thay đổi giá thể là đóng góp cụ thể nhất: mỗi tấm giá thể không mua là một cây dương xỉ thân gỗ không phải bị chặt. Nhiều vườn lan chuyên nghiệp đã chuyển sang giá thể thay thế từ lâu và vẫn trồng lan tốt.
Câu hỏi thường gặp
Dương xỉ thân gỗ có phải là cây gỗ không?
Không theo nghĩa thực vật học. Dương xỉ thân gỗ không có tầng phát sinh tạo gỗ như cây có hạt. Thân cứng là do lõi mạch có vách dày bao quanh bởi lớp rễ phụ đan dày. Vì vậy thân không có vòng năm, và không xẻ được thành gỗ xây dựng như cây gỗ thật.
Cẩu tích và lông cu li có phải là một loài không?
Thường là một. Lông cu li là tên dân gian chỉ lớp lông vàng phủ thân rễ của loài Cibotium barometz, còn cẩu tích là tên vị thuốc từ thân rễ đó. Một số địa phương có thể dùng tên lông cu li cho loài dương xỉ có lông khác, nên cần tên khoa học khi muốn chắc chắn.
Vì sao dương xỉ không trồng được bằng cách gieo hạt?
Vì dương xỉ không có hạt. Chúng sinh sản bằng bào tử, và bào tử phải nảy mầm thành nguyên tản rồi mới thụ tinh tạo cây con. Vườn ươm nhân giống dương xỉ bằng cách gieo bào tử trên giá thể ẩm, vô trùng, hoặc tách thân rễ với loài có thân bò.
Quyển bá cuộn tròn khi khô rồi xoè ra khi tưới có phải đã chết rồi sống lại không?
Không hẳn. Một số loài quyển bá chịu khô hạn cực tốt: khi mất nước, cành cuộn lại, quá trình trao đổi chất gần như ngừng; khi có nước, tế bào hút nước trở lại và cây xanh lên. Cây vẫn sống trong suốt thời gian đó, chỉ ở trạng thái nghỉ.
Dương xỉ thân gỗ ở Việt Nam có được bảo vệ không?
Toàn bộ họ dương xỉ thân gỗ nằm trong Phụ lục II CITES, kiểm soát buôn bán quốc tế. Ở trong nước, khai thác thực vật rừng nói chung chịu sự quản lý của pháp luật lâm nghiệp, và một số loài có thể có tên trong danh mục bảo vệ; mức cụ thể cần tra văn bản hiện hành.