Cà te, thường gọi là gõ đỏ (Afzelia xylocarpa), là cây gỗ lớn họ Đậu, rụng lá trong mùa khô, mọc tự nhiên trong rừng nửa rụng lá và rừng khô ở Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ và các nước Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanmar. Cây dễ nhận nhờ quả gỗ dày dẹt, khi chín nứt đôi để lộ những hạt đen bóng đội một "chiếc mũ" màu vàng cam. Gỗ lõi màu nâu đỏ, nặng, bền, xếp nhóm I, và nổi tiếng nhất là những bướu gỗ có vân xoắn mà dân trong nghề gọi là nu.
Vì gỗ quý và đẹp, gõ đỏ đã bị khai thác rất mạnh, nay có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Chữ "gõ" lại được dùng cho vài loài khác nhau, gây nhầm lẫn không ít. Bài này mô tả cà te như một loài cây: nhận dạng, sinh thái, quan hệ với các cây cùng tên "gõ", và tình trạng hiện nay.
Nhận dạng cây cà te
Dáng cây và vỏ. Cây cao hai mươi tới ba mươi mét, thân to, gốc có thể có bạnh thấp. Vỏ màu xám nâu, bong thành từng mảng mỏng không đều, để lại những vết loang sáng màu trên thân. Ở cây già, thân thường có u bướu — chính là nơi hình thành nu gỗ.
Lá. Lá kép lông chim chẵn, tức là không có lá chét ở đầu cuống, mang khoảng ba tới năm đôi lá chét hình trứng hoặc bầu dục, đầu tù hay hơi lõm, mặt lá nhẵn. Lá rụng trong mùa khô; lá non mọc lại có màu hồng đỏ trước khi chuyển xanh.
Hoa. Điểm lạ của chi Afzelia là mỗi hoa chỉ có một cánh hoa phát triển lớn, các cánh còn lại tiêu giảm gần như không thấy. Cánh hoa duy nhất ấy có màu hồng, đỏ hoặc trắng pha vàng tuỳ cây, nhị dài thò ra ngoài. Hoa mọc thành chùm ở đầu cành, nở vào cuối mùa khô.
Quả. Quả đậu hoá gỗ rất dày và cứng, dẹt, hình thuôn, dài khoảng mười tới hai mươi centimet. Khi chín, quả màu nâu sẫm tới đen, nứt thành hai mảnh vỏ gỗ, bên trong xếp vài hạt.
Hạt. Hạt hình bầu dục, đen bóng như sừng, phần gốc ôm bởi một áo hạt dạng chén màu vàng cam rất nổi bật. Đây là đặc điểm nhìn một lần là nhớ, và cũng là chìa khoá hiểu cách loài phát tán hạt.
Chiếc mũ màu cam: hạt cà te phát tán thế nào
Áo hạt màu vàng cam ở gốc hạt là một cấu trúc phổ biến ở nhiều loài thực vật phát tán nhờ chim. Màu tương phản đen – cam nổi bật trên nền lá khô, giống như một tín hiệu quảng cáo. Ở các loài Afzelia, áo hạt được cho là thu hút chim mỏ lớn, chim ăn quả và một số loài thú; chúng ăn hoặc mổ phần áo hạt, mang hạt đi khỏi gốc cây mẹ rồi bỏ lại, giúp hạt rơi tới chỗ mới. Chi tiết tương tác ở từng vùng còn ít được nghiên cứu ở Việt Nam.
Vỏ hạt cà te rất cứng, gần như không thấm nước. Đây là kiểu "ngủ" do vỏ hạt: hạt có thể nằm lâu trong đất mà không nảy mầm, cho tới khi vỏ bị nứt do lửa, do nhiệt độ thay đổi hay do vi sinh vật phân huỷ dần. Với người làm vườn ươm, điều này có nghĩa là hạt cà te thường phải được xử lý — ngâm nước ấm, đánh nhẹ vào vỏ — để nảy mầm đều. Ở rừng khô hay có cháy lướt, cơ chế ngủ ấy giúp hạt chờ đúng thời điểm thuận lợi.
Hạt cà te từng được người dân một số nơi trong khu vực nhặt làm đồ chơi, đồ trang trí, xâu chuỗi vì màu sắc bắt mắt và vỏ bền. Việc nhặt hạt rụng tự nhiên ít gây hại hơn chặt cây, nhưng nhặt quá nhiều ở những nơi quần thể đã nhỏ cũng làm giảm nguồn tái sinh. Trong rừng đặc dụng, việc lấy bất kỳ bộ phận nào của cây đều phải theo quy định của ban quản lý.
Một chữ "gõ", ba loại cây
Ở phía Nam, chữ "gõ" được dùng cho nhiều cây gỗ họ Đậu khác nhau, và người mua đồ gỗ hay người đọc báo thường không biết đang nói tới loài nào. Bảng dưới gom ba cái tên gặp nhiều nhất.
| Tên thường gọi | Tên khoa học | Điểm dễ nhận | Nơi mọc |
|---|---|---|---|
| Gõ đỏ, cà te | Afzelia xylocarpa | Quả gỗ dày nhẵn; hạt đen có áo hạt vàng cam; lá kép chẵn 3–5 đôi lá chét | Rừng nửa rụng lá, rừng khô Tây Nguyên, Đông Nam Bộ |
| Gõ mật, gõ dầu | Sindora siamensis | Quả dẹt tròn, mặt quả có gai ngắn; gỗ chứa dầu | Rừng khô, rừng nửa rụng lá Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ, Tây Nguyên |
| Gõ nước, gõ biển | Intsia bijuga | Họ hàng gần Afzelia; quả dẹt, hạt không có áo hạt màu | Rừng ven biển, ven sông vùng thấp |
Afzelia và Intsia là hai chi rất gần nhau, gỗ cũng na ná; trên thị trường quốc tế, gỗ Intsia được biết với tên merbau. Sindora thuộc một nhánh khác trong họ Đậu. Một món đồ ghi "gỗ gõ" vì thế có thể là bất kỳ loài nào trong ba loài trên, hoặc gỗ nhập khẩu từ châu Phi thuộc các loài Afzelia khác. Phương pháp so sánh gỗ xẻ được trình bày trong danh mục nhận biết và phân biệt.
Với cây đứng ngoài rừng, cách nhanh nhất để tách gõ đỏ và gõ mật là nhìn quả: quả gõ đỏ là một khối gỗ dày nhẵn, quả gõ mật dẹt mỏng hơn và có gai ngắn trên mặt. Nếu không có quả, xem lá: gõ đỏ có ít đôi lá chét to, gõ mật có lá chét nhỏ hơn và mặt lá thường bóng. Khi cây đang rụng lá, vỏ bong mảng loang của gõ đỏ là gợi ý tốt.
Sinh thái: cây của rừng khô và mùa khô dài
Cà te là cây ưa sáng, chịu hạn tốt, mọc ở độ cao thấp và trung bình trên nhiều loại đất, kể cả đất khá nghèo, đất có đá. Ở Tây Nguyên, loài từng phổ biến trong rừng nửa rụng lá ở các vùng thấp của Đắk Lắk, Gia Lai, Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi) và Đắk Nông cũ (nay thuộc Lâm Đồng), cũng gặp ở rìa rừng khộp. Ở phía Nam, cà te có ở Đồng Nai, Tây Ninh và nhiều vùng rừng khô Nam Trung Bộ.
Như nhiều cây gỗ quý họ Đậu khác ở rừng khô, cà te rụng lá vào giữa mùa khô, ra hoa vào cuối mùa khô và ra lá non khi mưa tới. Bộ rễ ăn sâu giúp cây vượt qua những tháng không mưa. Rừng nửa rụng lá có cà te thường có nhiều tầng: tầng trên gồm cà te, giáng hương, cẩm lai, bằng lăng, căm xe; tầng dưới là những cây chịu bóng vẫn giữ lá trong mùa khô.
Cây con cà te chịu bóng nhẹ khi còn nhỏ, sau đó cần ánh sáng mạnh để lớn. Tốc độ sinh trưởng chậm, phải nhiều chục năm mới cho gỗ lõi đáng kể. Cây có khả năng nảy chồi từ gốc sau khi bị chặt, nhưng cũng như cẩm lai, cây chồi thường nhiều thân, cong, cần được bảo vệ lâu dài mới thành cây gỗ thực thụ.
Gỗ gõ đỏ và chuyện "nu"
Gỗ lõi cà te màu nâu đỏ, càng để lâu càng sẫm, nặng, cứng, ít co ngót, rất bền với mối mọt và ẩm. Trong bảng phân loại gỗ Việt Nam, gõ đỏ thuộc nhóm I. Gỗ được dùng làm đồ nội thất, sập, tủ, cột nhà, sàn; ở nhiều vùng phía Nam, bộ bàn ghế gõ đỏ từng là món đồ quý trong gia đình.
Nổi tiếng hơn cả là nu gỗ — những bướu u lồi trên thân hoặc gốc cây, hình thành do tổn thương, nấm, côn trùng hoặc do các chồi ngủ phát triển rối loạn. Khi xẻ ra, phần nu có vân xoắn cuộn, chấm như mắt, được giới chơi gỗ gọi bằng nhiều tên như vân "hổ bì", "mắt chim" tuỳ hình dạng. Nu càng lớn, vân càng đẹp thì càng hiếm. Đây cũng là lý do những cây cà te già, có bướu, trở thành mục tiêu săn lùng — nghịch lý là chính những cây già nhất, có giá trị sinh thái lớn nhất, lại bị nhắm tới trước tiên.
Trong các vụ việc lâm sản, nu gỗ thường bị cắt rời khỏi thân để dễ vận chuyển, gây khó khăn cho việc xác định loài. Các cơ quan giám định khi đó phải dựa vào cấu tạo giải phẫu gỗ. Bài này không đi vào giá trị thương mại của nu; điều đáng nói là mỗi khối nu là một cây già đã mất đi khỏi rừng.
Về mặt sinh học, bướu gỗ không làm cây yếu đi rõ rệt; nhiều cây cà te mang bướu vẫn sống khoẻ hàng trăm năm. Cây già có bướu lại thường là cây cho nhiều quả nhất trong quần thể. Mất những cây này là mất nguồn hạt chủ lực, nên các chương trình bảo tồn thường ưu tiên đánh dấu và canh giữ chúng.
Tình trạng bảo tồn và hướng giữ loài
Cà te có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục đỏ IUCN ở nhóm bị đe doạ, nằm trong danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm nhóm IIA kèm các nghị định quản lý thực vật rừng như Nghị định 06/2019/NĐ-CP. Danh mục có thể đã điều chỉnh; khi cần căn cứ pháp lý, hãy tra văn bản hiện hành — nội dung ở đây chỉ là nguyên lý, không phải tư vấn pháp lý.
Những cây cà te lớn còn lại tập trung trong các khu rừng đặc dụng như Vườn quốc gia Yok Đôn, Cát Tiên, các khu bảo tồn và rừng phòng hộ. Ngoài đó, loài chủ yếu tồn tại dưới dạng cây nhỏ, cây chồi. Hướng giữ loài gồm ba việc chính: bảo vệ cây mẹ còn lại khỏi khai thác trái phép và cháy rừng; thu hạt từ cây mẹ đúng loài để ươm, trồng bổ sung trong rừng nghèo và trồng phân tán; và khoanh nuôi những vùng có nhiều cây chồi để chúng có cơ hội lớn lên.
Cà te cũng được đưa vào một số danh mục cây bản địa khuyến khích trồng ở vùng khô hạn, nhờ khả năng chịu hạn, cải tạo đất của họ Đậu và giá trị gỗ lâu dài. Với người trồng, điểm cần nhớ là cây giống phải có nguồn gốc rõ ràng và việc trồng loài thuộc danh mục quý hiếm có thể phải tuân theo thủ tục riêng; hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương trước là cách chắc nhất.
Câu hỏi thường gặp
Cà te và gõ đỏ có phải là một cây không?
Đúng. Cà te và gõ đỏ là hai tên gọi phổ biến của cùng loài Afzelia xylocarpa. Tên cà te hay dùng trong tài liệu lâm nghiệp và ở Tây Nguyên, còn gõ đỏ quen thuộc hơn trong giới đồ gỗ phía Nam.
Hạt cà te có ăn được không?
Không nên. Hạt cà te có vỏ rất cứng và không phải thực phẩm phổ biến; một số nơi dùng hạt làm đồ trang trí. Bài viết không khuyến khích ăn hay dùng hạt làm thuốc khi chưa có hướng dẫn của người có chuyên môn.
Nu gỗ gõ đỏ hình thành thế nào?
Nu là bướu u trên thân hoặc gốc cây, hình thành khi cây bị tổn thương, nhiễm nấm, côn trùng hoặc do các chồi ngủ phát triển rối loạn qua nhiều năm. Thớ gỗ ở đó xoắn cuộn bất thường nên khi xẻ ra có vân đặc biệt. Nu thường chỉ có ở cây già.
Gõ mật có quý bằng gõ đỏ không?
Gõ mật (Sindora siamensis) và gõ đỏ là hai loài khác nhau, gỗ khác nhau về màu sắc, độ nặng và mùi. Mức độ quý hiếm và tình trạng pháp lý của từng loài được xác định trong các danh mục riêng; muốn biết cụ thể cần tra theo tên khoa học.
Vì sao vỏ thân cà te có những mảng loang?
Vỏ cà te bong thành từng mảng mỏng không đều. Mỗi khi một mảng bong ra, lớp vỏ mới bên dưới có màu sáng hơn, tạo nên những vết loang trên thân. Đây là dấu hiệu nhận dạng hữu ích khi cây đang rụng lá, không có hoa quả.
Có thể ươm cây cà te từ hạt ở nhà không?
Về kỹ thuật, hạt cà te cần xử lý vỏ cứng mới nảy mầm đều. Về pháp lý, đây là loài thuộc danh mục quý hiếm, hạt và cây giống cần có nguồn gốc hợp pháp, nhất là khi trồng nhiều. Nên hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương trước khi ươm trồng.